بيان تفضيلى در معناى ميزان
و اينك كه به حمد الله اين دو مقدّمه و نتيجه مترتّبه بر آن اجمالًا معلوم شد ، براى توضيح و تبيين اين حقائق ، آن دو مقدّمه و نتيجه را بطور مشروح بيان ميكنيم :
امّا مقدّمه اوّل : ميزان يعنى ترازو و آلت سنجش ؛ اوّل كه ترازوى دو كفّه اى بود و اطراف آن زنجيرهاى بلندى آويزان بود و در رأس آن شاهين قرار داشت ، به آن ميزان ميگفتند ؛ سپس به ترازوهائى كه با دو كفّه بوده و زنجير ندارد و شاهين آن پائين است به همان عنايت اوّليّه ميزان ميگويند و سپس به قپان كه يك كفّه بيشتر ندارد و به باسكول و قپانهاى اهرمى و فنرى به يك منوال و يك عنايت ترازو و ميزان ميگويند .
و باز ملاحظه مىشود كه لفظ ميزان را براى خصوص وزن اشياء وضع نكردهاند ، بلكه ميزان يعنى آلت سنجش از هر چه ميخواهد بوده باشد ؛ بديهى است كه آلت سنجش هر چيزى غير از اصناف و انواع چيزهاى ديگر است .
به آلت سنجش مقدار مصرف كيلووات برق ، كنتور يا ميزانيّه برق گويند ؛ به آلت سنجش ميزان قدرت برق و قوّهء الكتروموتورى وُلت مِتر گويند به آلت سنجش ميزان شدّت عبور كمّيّت مصرف برق ، آمپر مِتر گويند به آلت سنجش مقاومت محلّى جريان برق ، أُهم مِتر گويند تمام اينها در عين اختلاف ، ميزانيّه و ترازوست . به آلت سنجش حرارت بدن درجه و تِرمومِتر گويند و به هر يك از