محض هستند ؛ آئينه و آيت محض هستند ؛ و علم پروردگار در آنها تجلّى كرده و ظهور نموده ؛ و اينها بواسطهء علم حقّ تعالى مىبينند و تحمّل مىنمايند و سپس اداء مىكنند ؛ پس به نظر مقام كثرت انتساب اين امور براى فرشتگان است ؛ و به نظر مقام وحدت براى حقّ تبارك و تعالى ؛ و به نظر مقام وحدت در كثرت براى حقّ است كه در اين آئينهها ظهور نموده و متجلّى شده است ؛ و به نظر مقام كثرت در وحدت براى فرشتگان است كه به علّت تحقّق به حقّ پديد آمده است .
و به عبارت سادهتر از اين : علم و اطّلاع ملائكه و شهادت آنها عين علم و اطّلاع خدا و شهادت خداست ؛ و وسائط بطور كلّى از خود استقلال ندارند ؛ بلكه طلوع و ظهور علم خدا از آئينه وجود اين وسائط است ، بدون آنكه وسائط مختصر دخالتى از خود در آن داشته باشند .
و اينست معناى حقيقى توحيد ؛ خداوند ميفرمايد :
وَ ما يَعْزُبُ عَنْ رَبِّكَ مِنْ مِثْقالِ ذَرَّةٍ فِي الْأَرْضِ وَ لا فِي السَّماءِ وَ لا أَصْغَرَ مِنْ ذلِكَ وَ لا أَكْبَرَ إِلَّا فِي كِتابٍ مُبِينٍ
. « 1 »
« اى پيغمبر ! از پروردگار تو به قدر سنگينى يك ذرّه در زمين و در آسمانها ؛ و نه كوچكتر از يك ذرّه و نه بزرگتر از آن پنهان نمىشود ! بلكه همه آنها در كتاب آشكار خدا موجود است » .
عالم تكوين بيدار است و مراقب و حفيظ است
يعنى چه ؟ كتاب آشكار خدا كه عالم تكوين و آفرينش است عين علم خداست ؛ پس علم خدا جداى از علم آفرينش و كتاب تكوين
هامش
( 1 ) ذيل آيه 61 ، از سورهء 10 : يونس