جوهر از جهت جوهريّت اكمل است و قوّتش در وجود و هستى ، در ذات خود شديدتر است ، لذا ما در اين حال نقل سخن مىكنيم در آن غايت كه او به نوبهء خود نيز بسوى غايتى - كه او غايتِ غايت است - پويا و متحرّك و مشتاق است ، و همينطور تا برسيم به غايتى كه ديگر در بالاى آن غايتى نيست و او غايَةُ الغايات و منتهاى حركات و نهايت رغبتها و محلّ و مثواى عُشّاقِ إلهيّين و مشتاقان از ذَوِى الْحاجات است . « 1 » »
اين بود بيان اجمالى صدر المتألّهين در « رسالهء حشر » ؛ و امّا بيان تفصيلى آن ، هم قدرى مشكل و فهمش براى عامّهء مردم سنگين است و هم چون توأم با اصطلاحات فلسفى است ، لذا ما آن مطالب را در قالب ساده و به زبان ساده با اصطلاحات قرآن مجيد و روايات ، درآورده و براى خوانندگان محترم به سبك ديگرى بدين قسم معروض ميداريم كه :
حشر و معاد براى جميع موجودات هست حتّى براى جمادات و براى مادّه و هَيولاى اوّليّه ، تا برسيم به عقول مُفارقه و ارواح عالم عِلّيّين و فرشتگان مقدّس و روح اعظم ، و براى فرشتگان جزئيّه و نفوس انسان و شياطين و حيوان و نباتات .
موجوداتى داريم كه از نقطهء نظر قدرت و شدّتِ حيات و علم و قدرت از همهء موجودات برترند ، كه در لسان شرع به آنان اسماء و صفات كلّيّهء الهيّه و روح و ملائكهء مقرّب گويند ، و فلاسفه به آنها
هامش
( 1 ) « رسالهء حشر » در ضمن « رسائل ملّا صدرا » طبع سنگى ، ص 341 و 342