و سراسر موجودات به خدا رجوع مىكنند و غايت و منتهاى سير و حركت دستگاه آفرينش ، ذات اقدس حقّ مىباشد .
وَ أَنَّ إِلى رَبِّكَ الْمُنْتَهى
« 1 » « و حقّاً كه بسوى پروردگار تو منتهاى همه است . »
و لا يخفى آنكه : آن نقطهء رأس مخروط را ذات أحديّت كه به هيچ وجه من الوجوه اسم و رسمى ندارد قرار داديم ، و گرنه در تمام اين مخروط حتّى در قاعدهء آن كه عالم كثرات مادّيّه و طبعيّه است ، قدرت و علم و حيات و سائر اسماء و صفات پروردگار موجود ، و بلكه اين مخروط را پر نموده ، و يك ذرّه و يك نقطه در اين حجم پيدا نمىكنيم كه در آنجا خدا نباشد و اسم و صفت و فعلش راه نيابد .
اللَّهُ نُورُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ
« 2 » .
« خداوند ( الله ) نور آسمانها و زمين است . »
بنابراين ، مجموعهء مخروط را اسم واحد كه مقام ظهور نور ذات در مظاهر عالم است تشكيل ميدهد .
پس بنا بر آنچه گفته شد ازل و ابد معلوم شد .
ازل : اوّلين نقطهء حضيض براى طىّ قوس نزول در عالم كثرت است .
ابد : آخرين نقطهء اوج پس از طىّ قوس صعود براى عالم وحدت است
هامش
( 1 ) . آيه 42 ، از سورهء 53 : النّجم
( 2 ) صدر آيه 35 ، از سورهء 24 : النّور