شود ، چشم و گوش او از ادراك غير ، كور و كر مىشود و بنابراين ، ادراك ضرر و شرّ و نار و جهنّم نمىكند . حُبُّكَ الشَّىْءَ يُعْمِى وَ يُصِمُّ . چون غريزه از دست او رفت و مستى ناشى از آن نيز به دنبالش سپرى شد و چشم و گوش واقعش باز شد ، مىبيند چه زيانهائى نموده و در چه آتش غرور و نخوت و استكبارى مىسوخته است .
و محصّل كلام آنكه آيات و رواياتى كه در ظاهر ، برزخ و قيامت را بدنبالِ زمانىِ دنيا ميگيرد ، به اعتبار آنست كه معرفت و ادراك اين عوالم پس از مرگ حاصل مىشود ؛ و به مقتضاى نصوصيّت آيات و اخبارى كه دلالت بر فعليّت تحقّق آن عوالم دارند بايد ظهور در تعقيب زمانى را به تعقيب در معرفت و انكشاف حمل نمود .
عِبادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ
كه طبق آيات مذكوره وجهُ الله هستند و براى آنها بوار و هلاكتى نيست ، بوسيلهء مجاهده با نفس امّاره كه جهاد أكبر است ، « 1 » و بوسيلهء أعمال صالحه ؛ در دنيا و عالم طبع ، براى آنها كشف برزخ و قيامت شده است . يعنى از دنيا بر آمده ، وارد در عالم برزخ شدهاند و نفخهء صور إماته و إحياء در برزخ به آنها زده شده ، و از برزخ خارج و به عالم قيامت وارد شدهاند و عواقب عوالم قيامت را
هامش
( 1 ) بنا به نقل « بحار الأنوار » طبع كمپانى ، ج 15 ، جزء 2 ، ص 42 از « جامع الأخبار » رسول خدا فرمود : رَجَعْنا مِنَ الْجِهادِ الاصْغَرِ إلَى الْجِهادِ الاكْبَرِ . و در « بحار » كمپانى ، ج 6 ، ص 443 از « كافى » نقل كرده كه او با إسناد خود از حضرت صادق عليه السّلام روايت مىكند كه : إنَّ النَّبىَّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَ ءَالِهِ بَعَثَ بِسَريَّةٍ ، فَلَمّا رَجَعوا قالَ : مَرْحَبًا بِقَوْمٍ قَضَوُا الْجِهادَ الْأصْغَرَ وَ بَقىَ الْجِهادُ الْأكْبَرُ . قيلَ : يا رَسولَ اللهِ ! وَ ما الْجِهادُ الاكْبَرُ ؟ قالَ : جِهادُ النَّفْسِ