اين كتاب به صورت مجلّداتى در مىآيد ، و آن نيز گرچه خالى از فائده نبود اما از بحث أحوال خصوص امام صادق عليه السلام فراتر مىرفت .
سائر علوم متنوع امام صادق عليه السلام
سائر علوم :
مراد و منظور ما از علومى كه در اينجا دربارهء امام صادق عليه السلام نوشتيم و توضيح داديم كه مردم از آن حضرت أخذ نمودهاند آن نيست كه : اين علوم ، تمامى علوم وى بوده است ، زيرا امام بنابر نظريّه و رأى شيعه لازم است كه عالم به هر چيز باشد ، و دانشمندترين مردم در هر فنّ و علم و زبان و لغتى بوده باشد ، همانطور كه حكم عقلى بدين مرام ناطق است .
و اگر بالفرض از امامت الهيّهء امام صادق عليه السلام هم صرف نظر نمائيم و فقطّ به دليل نقلى نگريم ، خواهيم دانست كه : در هر زمان به طور لزوم و غير قابل تخلّف بايد عالمى به كتاب خدا و سنَّت رسول خدا بوده باشد همچنان كه حديث ثَقَلَيْن بر اين مهمّ دلالت دارد . و از طرفى چون مىدانيم : عالم به كتابى كه تبيان و روشنگر تمام چيزهاست واجب است كه عالم به تمام چيزها بوده باشد ، و مادامىكه كتاب موجود است ، عالم به كتاب از عترت پيامبر تا روز حشر بايد موجود باشد ، بنابر اين ابداً آن عالم موجود در عصر امام صادق عليه السلام از وجود مباركش نمىتواند تجاوز كند و احياناً بر دگرى صدق نمايد . زيرا در عصر او اعلم از او به كتاب خدا و سُنَّت رسول خدا نبوده است . آثار بجاى ماندهء از وى كافى است براى إفادهء اين معنى كه او اعلم زمان بوده است .
فعلىهذا صادق اهل البيت عالم اهل البيت در عصر خود بوده است ، و عالم عترت به كتاب جامع جميع علوم و فنون بوده است . و از همين جا ما بى نياز شديم به همين مقدار مختصرى كه دربارهء علوم وى متعرّض شديم از تعرّض بقيّهء علوم و شواهد بر علم او در آن علوم .
بنابراين اگر حديث وارد باشد كه امام صادق عليه السلام اين طور بوده است كه با