أواسط . نويسندگان و متتبّعان اگر عمرى دراز داشتهاند ، دائرهء مكتوبات ، و حجم نوشتهها ، و ميزان تربيت شاگردها سِعه پيدا مىكند و بالا مىرود . مثلًا مجلسى و سيد هاشم بن سليمان بحرانى و سيّد بن طاوس مُعَمَّر بودهاند . و اين همه نوشتجاتشان گسترده مىباشد . اما سيد رضى با آن علوم گسترده آثار بسيارى از او باقى نمانده است ، در حالى كه اگر وى نيز از مُعَمَّرين مىشد ، ملاحظه مىگشت كه آثارش به قدر برادرش سيد مرتضى بالغ مىگرديد .
حضرت امام جعفر صادق عليه السّلام سى سال در مسند تدريس و تعليم بود ، يعنى از 38 سالگى تا 68 سالگى . و در اين زمان بود كه رفته رفته مردم از آفاق بعيده مىآمدهاند ، و در مدينه محل درس آن حضرت براى استفاده ، رحل اقامت مىافكندهاند ، و شهرت آن حضرت رو به فزونى مىگذاشت . و اين سالهاى آخر پر بركت است كه مىتواند از شجرهء پر ثمره ، ثمرات گوناگون تحويل دهد .
و ثانياً آزادى قلم و بيان و عدم تقيّهء نسبيّه ، عوامل مهمّهاى بودهاند كه در تعليمات آن حضرت تأثير داشتهاند . در زمانهاى أئمّهء پيشين و أئمّهء پسين : شدّت حكومات به قدرى بوده است كه هر نحوه از آزادى را سلب مىنموده است . حتَّى در زمان حضرت امام محمد باقر عليه السّلام هم تحديدات شديدهاى وجود داشته است ، و سعه و تعليم حضرت پدر با وجود بسطش به قدر زمان پسر نبوده است .
علل ناميده شدن تشيّع به مذهب جعفرى
در غالب اوقات امامت حضرت صادق عليه السّلام شيعيان در نقل و تحويل حديث و ساير علوم ، آزادى نسبةً بيشترى داشتهاند ، و اين معلول دو جهت بوده است :
اوَّل : فتور و سستى حكومتهاى بنى مروان كه در نواحى مختلف با همديگر زد و خورد داشتهاند و فرصت بسيارى براى تضييق و تحديد يگانه قطب مقابل خود : شيعيان را پيدا نمىكردهاند .
دوم : زد و خورد عبّاسيّون با بنى اميّه و جنگهاى طولانى ، و ظفر و پيروزى بر ايشان ، و سپس براى استقرار و اثبات قوائم حكومت در نقاط مختلفهء اسلام ، لهذا مجال نمىنمودهاند تا با علويّين و شيعيان از اماميّه پنجه نرم كنند . اين دو سبب