است . گفته مىشود : هَرَجَ النَّاسُ هَرْجاً از باب ضرب ، در صورتى كه در فتنه و اختلاط و قتل بيفتند . و اصل معنيش عبارت است از كثرت و وسعت . و هَرْج فتنه است در آخر الزّمان .
ابن قَيْس رُقَيّات در ايّام فتنهء ابن زبير گويد :
لَيْتَ شِعْرِى أ أوَّلُ الْهَرْجِ هَذَا * أمْ زَمَانٌ مِنْ فِتْنَةٍ غَيْرِ هَرْجِ ؟ !
« اى كاش مىدانستم : آيا اين اوَّل زمان فتنه و بلاى آخر زمان است ؛ يا زمانى است از فتنه غير فساد و فتنهء آخر الزّمان ؟ ! »
و مراد به كُتُب در دو حديث ديگر ، احاديث مرويّه از أئمّه عليهمالسلام است .
و مراد از كلام آنحضرت : سَتَحْتَاجُونَ إلَيْهَا ( به زودى در آينده بدانها نيازمند خواهيد شد ) يا به جهت فقدان امامى است كه از وى بپرسيد از شدت تقيّه ، و يا به جهت حصول غيبت . پس اخذ احكام در آن زمان منحصر مىگردد به اخذ از كُتُب .
و نيز كلام آنحضرت : بر اين مردم زمان هَرْج مىآيد - الخ ، يعنى زمان فتنه و قتل و خوف كه در آن مَفْزَع و مَلْجَأى در اخذ احكام غير از كتابهايشان ندارند . و چه بسا از اين خبر مىتوان استدلال بر حجّيّت اخبار مردم مورد وثوق نمود .
و رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلّم فرمود : إنَّ الْمُؤْمِنَ إذَا مَاتَ وَ تَرَكَ وَرَقَةً وَاحِدَةً عَلَيْهَا عِلْمٌ كَانَتِ الْوَرَقَةُ سِتْراً فِيمَا بَيْنَهُ وَ بَيْنَ النَّارِ ؛ « 1 » وَ أعْطَاهُ اللهُ بِكُلِّ حَرْفٍ مَدِينَةً أوْسَعَ مِنَ الدُّنْيَا وَ مَا فِيهَا .
وَ مَنْ جَلَسَ عِنْدَ الْعَالِمِ نَادَاهُ الْمَلِكُ : جَلَسْتَ إلَى عَبْدِى ، وَ عِزَّتِى وَ جَلَالِى لَاسْكِنَنَّكَ الْجَنَّةَ مَعَهُ وَ لا ابَالِى .
« چون مؤمن بميرد و از خود ورقهاى بجاى گذارد كه بر روى آن علمى بوده باشد ، آن ورقه پرده و حجابى ميان وى و ميان آتش مىگردد ، و خداوند در مقابل هر
هامش
( 1 ) اين روايت را تا اينجا مستشار عبد الحليم جندى در كتاب « الإمام جعفر الصّادق » ص 200 از صدوق در « أمالى » نقل كرده است .