« چون پسرانش و پسران برادرش را طلبيد و احضار كرد ، بدانها گفت : حقّاً و حقيقةً شما امروز كوچكان قومى هستيد و نزديك است كه بزرگان قومى ديگر گرديد ! بنابراين علم بياموزيد ! و كسى از شما كه توان و قدرت آن را ندارد كه حفظ كند ، پس آن را بنويسد و در خانهاش قرار دهد ! »
و امام جعفر الصادق عليه السّلام فرمود : اكْتُبُوا ! فَإنَّكُمْ لَا تَحْفَظُونَ حَتَّى تَكْتُبُوا . « بنويسيد ! چرا كه شما حفظ نمىشويد مگر آنكه بنويسيد . »
و أيضاً فرمود : الْقَلْبُ يَتَّكِلُ عَلَى الْكِتَابَةِ . « دل اعتمادش به نوشتار است . »
و أيضاً فرمود : احْفَظُوا كُتُبَكُمْ فَإنَّكُمْ سَتَحْتَاجُونَ إلَيْهَا . « كتابهاى خود را حفظ كنيد ، زيرا كه به زودى در آينده بدانها نيازمند خواهيد شد ! »
و همچنين آن حضرت به مُفَضَّل بن عُمَر گفتند : اكْتُبْ وَ بُثَّ عِلْمَكَ فِى إخْوَانِكَ ، فَإنْ مُتَّ فَأوْرِثْ كُتُبَكَ بَنِيكَ ، فَإنَّهُ يَأتِى عَلَى النَّاسِ زَمَانٌ هَرْجٌ لَا يَأنَسُونَ فِيهِ إلَّا بِكُتُبِهِمْ !
« بنويس و علمت را در ميان برادرانت انتشار بده و بگستر ، و هنگام مرگ كتب خود را براى فرزندانت به ارث بگذار ، چرا كه بر اين مردم زمان هَرْج مىآيد كه در آن زمان انس نمىگيرند مگر به كتابهايشان . »
مرحوم امين در اينجا هَرْج را معنى نموده است كه : الْهَرْجُ به سكون راء ، مصدر
هامش
- بن علىّ بنيه و بنى اخيه فقال : يا بنىَّ ! إنّكم اليوم صغار قوم أوشك أن تكونوا كبار قوم ، فعليكم بالعلم فمن لم يحفظ منكم فليكتبه . اين طور در اين روايت است كه گفت : جمع الحسين بن علىّ . و امّا قول صواب حسن است همانطور كه اوّلاً ذكر نموديم ، و الله اعلم - انتهى قول خطيب . و أقول : هيچ بُعدى ندارد كه اين قضيّه دو بار توسّط آن امامين همامين صورت گرفته باشد . بارى خطيب چون روايت اوّل را به پايان مىرساند يوسف العشّ محقّق و معلّق كتاب در تعليقهء آن گويد : با عين اين عبارت از يونس در « سنن » دارمى ج 1 ، ص 126 و « تاريخ بغداد » ، ج 6 ، ص 399 و با سندى ديگر با اختلافى در لفظ در كتاب « جامع بيان العلم و فضله » ج 1 ، ص 82 ، و بدون سند در « كنز العمّال » ج 5 ، ص 229 ازق در مدخل كر و مثل آن به اختصار در « علل الحديث » ج 2 ، ص 438 ، تا آنكه گويد : و اين خبر منسوب است به علىّ بن أبيطالب كه مضمون آن را براى جوانانى از قريش فرمود : ( « ربيع الأبرار زمخشرى » ، ج 1 ، ص 12 .