ابو رافع در أوّل خلافت على رضى الله عنه فوت كرده است .
سيّد حسن صدر مىگويد : « و اوّل خلافت على أميرالمؤمنين سنهء سى و پنج از هجرت مىباشد . بر اين اساس ، قديمتر از وى به ضرورت تاريخ در فنّ تأليف نيامده است . » « 1 »
( محمّد عَجّاج خطيب مىگويد : ) اگر اين خبر صحيح باشد ، در اين صورت أبو رافع از كسانى است كه در عصر صحابه تدوين نموده است ، در حالى كه قبل از وى عبد الله بن عَمْرو دست به تدوين زده است كه در عهد رسول الله صلّى الله عليه [ و آله ] و سلّم بوده است .
و اگر اين خبر صحيح باشد و كتاب او مرتّب بر أبوابى ( نماز ، و روزه ، و حجّ ، و زكات ، و قضايا ) همچنان كه سيّد حسن صدر ذكر كرده است بوده باشد ، براى او شَرَف اولويّت در تأليف بوده است نه در تدوين . و صحّت اين مطلب ما را بر آن تحميل نمىكند كه اخبار تدوين در عهد عمر بن عبد العزيز را كه بر حسب تاريخ به ثبوت پيوسته است ، نفى كنيم . « 2 »
ما در اينجا عين ترجمهء مطالب او حتّى تعليقههايش را ذكر نموديم تا همهء
هامش
( 1 ) محمّد عجّاج خطيب در تعليقه گويد : اين گفتار از كتاب « تأسيس الشّيعة لعلوم الاسلام » ص 279 و ص 280 حكايت شد ؛ و آنچه را كه از ابو رافع ذكر كرده است از شيخ ابو العبّاس نجاشى نقل كرده است . و پس از آن سيّد حسن صدر گويد : « اوّلين كس كه در آثار تصنيف كرده است مولانا أبو عبد الله سلمان فارسى ( ر ) . . . و اوّل كس كه در حديث و آثار پس از دو مؤسّس مذكور تصنيف نموده است ابو ذر غفارى صحابى رسول الله صلّى الله عليه و آله و سلم بوده است . وى كتاب خطبهاى دارد كه در آن امور واقعهء بعد از پيغمبر صلّى الله عليه و آله و سلم را شرح نموده است . اين كتاب را شيخ أبو جعفر طوسى در « فهرست » ذكر نموده است . » و پس از آن ذكر مىكند كتابى را براى عبيد الله بن أبى رافع در قضاوتهاى أمير المؤمنين ، و كتاب اسامى كسانى را كه با أمير المؤمنين در جمل و صفّين و نهروان از صحابه حضور داشتهاند . و پس از آن ذكر مىكند بعض اخبار كتبى از كسانى را كه اهل سنّت در آنان طعن زدهاند مانند حارث بن عبد الله أعْوَر هَمْدانى ، يا اخبار كتبى را كه نزد اهل سنّت به ثبوت نپيوسته است . نظر كن به « تأسيس الشّيعة لعلوم الاسلام » ص 282 و ما بعد آن .
( 2 ) « السُّنَّة قبل التّدوين » ص 364 تا ص 368 .