مىريخت ، و فايدهاى هم نداشت .
ايشان حضرت را داراى علوم برترى از خود مىديدند ؛ ولى زير بار اين علم نمىرفتند ، و جاهلانه دست به كار مىزدند . در اين روايات اخير ديديم كه سخن از اولاد حسن يعنى عبد الله بن حسن بن حسن بن علىّ بن أبى طالب عليه السّلام زياد به ميان آمد و حضرت مىفرمودند : ما داراى علم جَفْر مىباشيم و نيز علوم بالاتر از آن كه ابداً اولاد حسن مُثَنَّى از آن خبر ندارند .
از استشهاد حضرت به داشتن جامعه كه علم احكام است تا روز قيامت ، و از داشتن جَفْر كه علم به وقايع و حوادث و مغيبات است خوب ظاهر مىشود كه : جَفْر مخصوص علم به حوادث آينده و استكشاف امور غيبيّه مىباشد كه بنى حسن از آن عارى بودند . و لهذا مىبينيم كه : راويان بالاخص در مقام بيان جفر از حضرت مىپرسند : آيا اولاد حسن از اين جفر شما مطّلعند يا نه ؟ !
بنابراين از مجموع مطالب وارده به دست آمد كه : جفر علمى است جداگانه ، مربوط به علوم مسائل حلال و حرام نيست ، و در برابر و مقابل جامعه قرار دارد ، و نمىتوان آن دو را در هم ادغام نمود ؛ و به واسطهء آنكه امروزه اصول صحيحهء آن در دسترس عامّه نيست نمىتوان اصل صحيح آن را از أمير المؤمنين عليه السّلام هم انكار كرد ، و براى او كتابى را كه از پوست بوده ، و داراى خصوصيّت استكشاف مغيبات بوده منكر گرديد ، و بر اين مطلب كه شيعه و عامّه بدان معترفند كه اهل بيت داراى علوم غيبيّه بودهاند كه از نفوس مطهرهء آنها تراوش مىنمود ، خطّ بطلان كشيد .
[ گفتار علماء دربارهء جفر ]
عالم جليل آية الله سيّد محسن أمين حُسَينى عاملى در كتاب « أعْيانُ الشِّيعة » فصل مشبعى دربارهء جفر أمير المؤمنين عليه السّلام ايراد نموده است . او مىگويد :
از مؤلَّفات أمير المؤمنين عليه السّلام جفر است . و در « مجمع البحرين » گويد : در حديث آمده است : أمْلَى رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه و آله عَلَى أميرِ الْمُؤمِنينَ عليه السّلام الجَفْرَ وَ الْجَامِعَةَ . « رسول خدا صلى الله عليه و آله بر أمير المؤمنين عليه السّلام جفر و جامعه را املاء نمودند . »
و در حديث ، آن دو تفسير شدهاند به إهَابِ مَاعِز و إهَابِ كَبْش ( پوست و يا