معركه و كارزار ، گمان بردند كه : رسول أكرم صلّى الله عليه و آله و سلّم كشته شده است و بنابر اين دست از جنگ برداشته و از كارزار منصرف شدند و به جانب ديگر گريختند . و اين گفتار را تأييد مىنمايد آنچه در روايت و تاريخ وارد است - همچون روايت ابن هشام در سيره - كه أنَس بن نضر كه عموى أنس بن مالك است به عمر بن خطّاب و طلحَة بن عبيد الله و جمعى از مهاجرين و انصار رسيد كه دست از جنگ برداشته و خود را رها كرده بودند و به آنها گفت : علّت دست كشيدن شما از جنگ چيست ؟ ! گفتند : رسول خدا كشته شده است . گفت : شما زندگى را بعد از رسول خدا براى چه مىخواهيد ؟ ! شما هم بميريد بر آن طريقهاى كه رسول خدا مرده است . و پس از اين در مقابل دشمنان آمد و جنگ كرد تا كشته شد .
و بالجمله ، معنى اين دست برداشتن از جنگ و رها كردن آن به اين برميگردد كه ايمانشان قائم به رسول الله بوده ، با حيات او باقى ، و با موت او زوال مىپذيرد . و اين ، ارادهء ثواب دنيا و كاميابى از حيات پيامبر بواسطهء ايمان ، كه خداوند آنان را بدين گونه ايمان عتاب ميفرمايد . و مؤيّد اين معنى گفتار خداوند است در پايان آيه كه :
وَ سَيَجْزِي اللَّهُ الشَّاكِرِينَ
( و خداوند به زودى شاكران را پاداش ميدهد ) .
[ معناى شكر در آيه و سيجزى الله الشاكرين ]
زيرا خداوند تعالى اين جمله را در آيه بعدى نيز پس از
وَ مَنْ يُرِدْ ثَوابَ الدُّنْيا نُؤْتِهِ مِنْها وَ مَنْ يُرِدْ ثَوابَ الْآخِرَةِ نُؤْتِهِ مِنْها
( و كسى كه مرادش پاداش دنيا باشد ما به او از دنيا مىدهيم و كسى كه مرادش پاداش آخرت باشد ما به او از آخرت ميدهيم ) تكرار فرموده و گفته است :
و سَنَجْزِى الشّاكِرينَ .
و اين دقيقه بسيار شايان دقّت است .
و اين جملهء :
وَ سَيَجْزِى اللهُ الشاكِرين
طبق آنچه از سياق استفاده مىشود به منزلهء استثناء است براى جملهء قبل . و اين دليل است بر اينكه در ميان صحابهء رسول خدا كسانى بودهاند كه انقلاب به قهقرى از ايشان ظهور پيدا نكرده ، و يا آنچه مشعر به ارتداد و كفر باشد مانند دست برداشتن از جنگ و پشت نمودن به دشمن از آنان به وقوع نپيوسته است ، و آنها همان شاكران و سپاسگزارانند .
و حقيقت شكر ، إظهار نمودن نعمت است ؛ همچنان كه حقيقت كفرى كه در مقابل