جاهلى ياد مىفرمايد ، كه در نتيجهء برخى از كارهاى نكوهيده خود ، لغزش در دين پيدا كردند و پيامبر را در چنين واقعهء خطيرى تنها گذاردند .
علاوه بر اين ما مىبينيم نظير اين فرار از جنگ و پشت كردن به صحنهء رزم در غير احُد هم مانند غزوهء حُنَيْن و خَيْبَر پيدا شد و خداوند آنها را بدين گونه خطاب نكرد و از پشت نمودنشان به دشمن و صحنهء كارزار بمانند اين كلمه تعبير نكرد و سخن نگفت ؛ فرمود :
وَ يَوْمَ حُنَيْنٍ إِذْ أَعْجَبَتْكُمْ كَثْرَتُكُمْ فَلَمْ تُغْنِ عَنْكُمْ شَيْئاً وَ ضاقَتْ عَلَيْكُمُ الْأَرْضُ بِما رَحُبَتْ ثُمَّ وَلَّيْتُمْ مُدْبِرِينَ
« 1 » « و در روز غزوه حنين ، در وقتى كه كثرت سپاهيان و بسيارى لشكريانتان شما را به شگفت انداخت ، پس اين كثرت ، هيچ نتوانست به شما قدرتى بخشد و از خدا بىنياز كند ، و زمين با اين فراخى و گستردگى بر شما تنگ آمد و شما پشت كرده پا به فرار نهاديد . »
بنابراين ، گفتار راست و درست اين است كه : مراد از انقلاب و بازگشت بر أعقاب در آيه مباركه ، رجوع به كفر سابق بوده باشد .
و محصّل معنى آيه با وجود سياق عتاب و مؤاخذه و توبيخى كه در آن است اين مىشود كه : محمّد صلّى الله عليه و آله و سلّم نيست مگر فرستاده و رسولى از سوى خدا به مانند سائر رسولان و فرستادگان دگر ؛ وظيفه و قدرتى ندارد مگر تبليغ رسالت پروردگارش را ، و چيزى از قدرت و صاحب اختيارى براى او نيست و فقط قدرت و أمر و اختيار از براى خداست و دين هم دين خداست و باقى است به بقاى خدا . در اين صورت اتّكاء و دلبستگى و وابستگى ايمان شما به حيات و زندگى او چه معنى دارد ، كه از شما چنين مشهود مىشود كه : اگر او بميرد يا كشته شود ، شما قيام به أمر دين را ترك مىكنيد و عقبگرد نموده به سوى جاهليّت گذشتهء خود بازمىگرديد و بعد از هدايت ، غَوايت و ضلالت را مىپذيريد ؟ !
و اين سياق آيه ، قوىترين شاهد است بر آنكه : آنان در روز احُد پس از گرم شدن
هامش
( 1 ) آيه 25 ، از سورهء 9 : برائت .