پيوسته پسنديده است .
اين آيه هم بر اساس قانون عدالت و هم بر اصل قانون اخلاق كريم است ، و اين دو قانون هر دو محمود و پسنديده است و به طريق أولى بايد در پيغمبر خدا كه متخلّق به اخلاق خداست تجلّى كند ، و بهتر و بيشتر از همه كس بايد او عامل بدين عمل گردد . فلهذا در ناحيهء عبوديّت مطلقهاش اظهار مىكند : صبر مىكنم . و در هر موطن و محلّى رسول خدا صبر مىنمود و كارهاى خود را بر اساس انتقام انجام نمىداد و پيوسته با جميع خلق خدا با نظر مواسات و مساوات رفتار مىنمود . صَلّى اللهُ عَلَيْكَ يَا رَسُولَ اللهِ !
[ مقام صبر و احسان رسول خدا ( ص ) ]
در تواريخ همگى آمده است كه رسول الله صلّى الله عليه و آله فرمود : اگر دستم برسد سى نفر از آنان را مُثله مىكنم ؛ مگر در « رَوْضَةُ الصّفا » كه هفتاد نفر وارد است .
و شايد درجه و مقام احسان از اين گونه صبرها و تحمّلها نصيب مؤمن شود ، چون بلافاصله پس از اين دو آيه مىفرمايد :
إِنَّ اللَّهَ مَعَ الَّذِينَ اتَّقَوْا وَ الَّذِينَ هُمْ مُحْسِنُونَ
. « 1 » « خداوند معيّت دارد با كسانى كه تقوى پيشه دارند و با كسانى كه محسن هستند . »
در روايت از رسول خدا صلّى الله عليه و آله از مقام احسان پرسيدند ، در جواب فرمود : اعْبُدِ اللّهَ كَأنّكَ تَرَاهُ ، فَإنْ لَمْ تَكُنْ تَرَاهُ فَإنّهُ يَرَاكَ ! « معنى و مفاد احسان آن است كه : طورى خدا را عبادت كنى كه گوئى او را مىبينى ، و اگر نمىتوانى بدين گونه عبادت كنى ، لا اقل او را طورى عبادت كن كه بدانى او تو را مىبيند . »
بارى ، مراد و منظور ما در اينجا از تطويل قضيه غزوهء احد در شرح آيه وافى هدايهء :
وَ ما مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ
« 2 » اين بود كه دانسته شود : يگانه فاتح و دلسوز صميم و فداكار و از خود گذشته و دلباخته و دل و جان دادهء به
هامش
( 1 ) آيه 128 ، از سورهء 16 : نحل .
( 2 ) آيه 144 ، از سورهء 3 : آل عمران .