جهان صورت مىگيرد و از جنگها و خصوصيّات آن و زمان و مكان وقوع آن و افرادى كه كشته مىشوند و كسانى كه جان به سلامت مىبرند و نتيجه و آثار مترتّب بر جنگ و علل و اسباب وقوع آن به طور كامل و يا به حسب سعه و ضيق مقدار مدركات مثالى خود ، در اين موضوع خبر دارد .
و فتن جمع فتنه است و آن به معناى امتحان و گمراهى و كفر و رسوائى و سختى و جنون و عبرت و مرض و عذاب و مال و اولاد و اختلاف مردم در آراء و افكار و وقوع حادثهء كشتار در ميان آنها آمده است . و كسى كه از اين علم توشهاى برگرفته است ، بر كيفيّت امتحان خداوندى و نتيجه و اثر آن و بر كفر مردم و بر ضلالت و فضيحت آنها و بر مشكلات امور و انواع امراض و عذابها و علل اختلاف انظار مردم در تصميمگيرىها مطّلع است .
ممكن است برخى از اقسام اين علوم در كسى حاصل شود و ممكن است جميع آنها در كسى مجتمع گردد ، همچنان كه ممكن است در برخى به طور قليل و فىالجمله و يا در بعضى از أحيان موجود باشد ، همچنان كه ممكن است در برخى به طور كامل و بسيار و در همهء اوقات و در تمام شرايط و حالات بوده باشد . امير المؤمنين - عليه صلوات المصلّين - داراى جميع انحاء و اقسام آنها بوده و به طور مداوم و مستمر در حدّ اعلاى از اطّلاع و احاطه ، همانطور كه از بيانات خود آن حضرت دستگير مىشود و همانطور كه از شرح و بيان وقايعى كه تاريخ و حديث و سيره از حالات و رفتارش نقل كرده و در كتب مسطور است ، مشهود مىباشد .
از جمله آنكه شيخ مفيد در « ارشاد » آورده است ، از وليد بن حارث و غير او از رجال عامّه كه چون بسر بن أرطاة در يمن بجا آورد ، آنچه را كه بجا آورد ، وقتى كه امير المؤمنين عليه السّلام از آن مطّلع شدند گفتند : اللّهمّ إنّ بسرا قد باع دينه بالدّنيا ، فاسلبه عقله و لا تبق له من دينه ما يستوجب به عليك رحمتك « بار پروردگارا بدرستى كه بسر دين خود را به دنيا فروخت ، پس عقل او را از او بگير و از دين او هم به
امام شناسى (فارسى) — صفحة 159
مساهمون: السيد محمد حسين الطهراني
ص١٥٩