[ اخبار آن حضرت از هجوم تاتار و چنگيز ]
و امّا دربارهء سپاهيان اتراك كه مراد لشكر چنگيزخان تاتار هستند به دنبال همين كلام خود حضرت در « نهج البلاغه » مىگويد : كأنّى أراهم قوما كأنّ وجوههم المجانّ المطرّقة ، يلبسون السّرق و الدّيباج ، و يعتقبون الخيل العتاق . و يكون هناك استحرار قتل حتّى يمشى المجروح على المقتول ، و يكون المفلت أقلّ من المأسور .
( فقال له بعض أصحابه : لقد اعطيت يا أمير المؤمنين علم الغيب ! فضحك عليه السّلام و قال للرّجل و كان كلبيّا ) : يا أخا كلب ليس هو بعلم غيب و إنّما هو تعلّم من ذى علم . و إنّما علم الغيب علم السّاعة و ما عدّد الله سبحانه بقوله :
إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ »
الآية « 1 » . فيعلم سبحانه ما فى الأرحام من ذكر أو انثى ، و قبيح أو جميل ، و سخىّ أو بخيل ، و شقىّ أو سعيد ،
هامش
صاحب الزنج كه در سنهء 270 هجرى كشته شد : على بن محمّد ورزنينى علوى ملقّب به صاحب زنج ، از سردمداران فتنه در عهد عباسى بوده است و فتنهء او معروف است به فتنهء زنج ، چون اكثر ياران و انصار او از زنگيان بودهاند . در ورزنين كه يكى از قراء رى است متولّد شد و پرورش يافت و در ايام المهتدى خليفهء عبّاسى سنهء 255 خروج كرد و عقيدهاش عقيدهء ازارقه بود . سياهپوستان و چوپانان بصره به گرد او جمع شدند . او بصره را گرفت و بر ابله نيز مستولى شد و براى جنگ با او لشكرها پى در پى آمدند . صاحب زنج بر آنها غلبه مىكرد و آنها را متفرق مىنمود . و در بطائح فرود آمد و اهواز را متصرف شد و واسط را غارت كرد ، و تعداد لشگريان او به هشتصد هزار تن رسيد كه همه جنگجو بودند ، و مقر خود را در قصرى در مختاره قرار داد . خلفاء عباسى از جنگ با او عاجز شدند تا آنكه الموفّق بالله بر وى غلبه يافت و سرش را به بغداد فرستاد . مرزبانى گويد : اشعارى در شجاعت و خونريزى و فتك از او روايت شده است كه آنها را خودش مىسروده است و به ديگرى نسبت مىداده است . و در نسب علوى بودنش طعن و خلاف است . و در تعليقهء آن گويد : ابن خلدون ، در تاريخ خود ج 4 ، ص 18 او را على بن عبد الرحيم نام برده و گويد : او از بنى عبد القيس است و از قريهء دريفن از قراء رى بوده است . در سنهء 249 به بحرين سفر كرد و ادعا كرد كه علوى است و كثيرى از اهل هجر به دو پيوستند و پس از آن متفرق شدند و او به بصره آمد و در آنجا از او به ظهور رسيد آنچه رسيد . و شيخ محمد عبده در تعليقهء خطبه 100 از « نهج البلاغه » طبع مصر ، ص 196 گويد : صاحب زنج على بن محمد بن عبد الرحيم از بنى قيس است و ادعا كرد كه علوى است - الى آخر .
( 1 ) - آيه 34 ، از سورهء 31 : لقمان .