نمى شود ، مانند روزه كه اگر در مقدارى از روز امساك خوددارى شود ، باطل مىشود . و آن چيز را با اين وصف مترتّب ، تمام گويند : مانند آيه :
ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيامَ إِلَى اللَّيْلِ .
« 1 »
« و سپس روزه را تا شب در رسد تمام كنيد . »
و مانند آيه :
وَ تَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ صِدْقاً وَ عَدْلًا .
« 2 »
« و كلمهء پروردگار تو ، به صدق و عدالت تمام شد . »
و قسم ديگر اثرى است كه مترتّب بر شىء مىشود بدون توقّف بر حصول جميع اجزاى آن . بلكه اثرى كه بر مجموع اجزاء مترتّب مىشود همانند مجموع آثار اجزاء است . و هر يك از اجزاء كه به وجود آيد اثر مترتّب بر همان جزء ، به حسب آن جزء مترتّب مىشود . و اگر جميع اجزاء به وجود آيند تمام اثر مطلوب بر تمام اجزاء مترتّب خواهد شد ، مانند آيه :
فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيامُ ثَلاثَةِ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ وَ سَبْعَةٍ إِذا رَجَعْتُمْ تِلْكَ عَشَرَةٌ كامِلَةٌ .
« 3 »
« پس كسى كه ( حجّ تمتّع كند و ) متمكّن از قربانى و هَدى در سرزمين مِنَى نباشد بايد سه روز در ايام حجّ روزه بگيرد ، و هفت روز هنگامى كه مراجعت مىكنيد ! و اين مجموعاً ده روز كامل مىشود . »
زيرا مىدانيم كه اثر ترتّب بر بعضى از اين روزها متوقّف بر اثر مترتّب بر مجموع من حيث المجموع نيست ، و هر روز به تنهائى مورد ترتّب اثر و صحّت روزه است .
و از اينجا به دست مىآيد كه در آيه :
الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي
، دين عبارت است از مجموعهء معارف و احكامى كه تشريع شده ، و به عدد آنها در امروز يك واحد اضافه شده است ؛ و نعمت هر چه باشد يك أمر معنوى واحدى است كه ناقص و غير ذى اثر بوده و در امروز تمام مىشود ، و اثر متوقّع و
هامش
( 1 ) - آيه 187 ، از سورهء 2 : بقره .
( 2 ) - آيه 115 ، از سورهء 6 : انعام .
( 3 ) - آيه 196 ، از سورهء 2 : بقره .