امّا حجّة الإسلام گويند به جهت آنكه رسول خدا ، أحكام حجّ را طبق دستورات اسلام بيان كرده ، حدود عرفات و مشعر و منى را معيّن نموده ، و وجوب إفاضه و حركت از عرفات را در شب عيد قربان كه مشركان براى قريش نسخ كرده بودند ، بيان فرمود ، و حجّ را به زمان أصلى خود برگردانيده ، و تأخير آن را كه نسىء مىباشد ، و موجب ازدياد كفر است ، مشروحا و مستدلّا بر آيه كريمه بيان فرمود ، و نيز سعى بين صفا و مروه را از شعائر الهى دانست ، و خود سعى فرمود ، و ساير آداب حجّ را از طواف و نماز ، و بالأخصّ بيان وجوب حجّ تمتّع را براى افرادى كه منزلشان از مكّه دور است ، و بقاء اين وجوب را تا روز قيامت مفصّلا بر فراز كوه مروه بعد از نزول جبرائيل و آوردن وحى الهى بيان فرمود .
[ اسامى آخرين حجَّ رسول خدا ]
و امّا حجّة الوداع گويند ، به جهت توديع رسول الله با مسلمانان در ضمن برخوردها و خطبهها ، و اين توديع بعد از رحلت آن حضرت در زمان كوتاهى كه هفتاد روز بعد از غدير خمّ و هشتاد روز بعد از خطبهء در عرفات و در منى صورت گرفته بود ، معلوم و مشهود شد ، و مردم را توديع و توصيه نمود به كتاب خدا : قرآن كريم ، و عترت خود : أهل بيت كه تا روز قيامت از هم جدا نمىشوند ، و دو متاع نفيس و پرارزش مىباشند كه متمسّكين به آنها هيچگاه گمراه نمىشوند .
و أمّا حجّة « 1 » التّمام و اكمال گويند به جهت نزول آيه كمال دين و تمام نعمت كه به دنبال خطبهء آن حضرت در روز غدير خمّ بر مردم ارزانى شد ، و للّه الحمد دين مردم كامل و نعمت خداوندى به تماميّت خود رسيد .
البتّه بايد دانست كه اين جمعيّت انبوه كه با رسول اللّه به مكّه حركت كردند خصوص اهل مدينه و قراء اطراف بودند ، و امّا جماعتى كه از ساير اماكن همچون
هامش
شخص روشن بين يقين است ) آن است كه حجةالوداع را حجة البلاغ گويند به جهت نزول قوله تعالى :يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ. همچنان كه حجّة التمام و الكمال گويند به جهت نزول قوله تعالى : اليوم أكملت لكم دينكم و أتممت عليكم نعمتى - الآية .
( 1 ) - حجة الوداع و حجة الاسلام - به كسر جيم - دلالت بر هيئت و كيفيّت كند ، و آنچه در السنه مشهور است كه به فتح جيم خوانند ، دلالت بر مرّه مىكند ، و از اغلاط است .