[ نمودارى از تواريخ مختلف شمسى ]
و أمّا سالهاى قمرى چون عبارت است از دوازده ماه قمرى ، و ماه قمرى محسوس و مشهود است ، كه عبارت از فاصلهء ميان دو مقابلهء پى در پى خورشيد و ماه است ، و ابتداى آن حتما بايد به رؤيت هلال تحقّق پذيرد ، پس در سالهاى و ماههاى قمرى نيازى به محاسبهء منجّم ، و تعديلات ، و ضبط كبائس نيست . گرچه منجّمين هم براى خود كبائس درست كردهاند ، ولى آن راجع به شهور قمريّهء نجومى است ، نه شهور قمريّهء شرعيّه كه حتما بايد با رؤيت هلال بعد از خروج از محاق صورت گيرد .
[ إسلام دين فطرت است و أحكام و قوانين آن ، همه بر اساس فطرت ]
و چون دين مقدّس اسلام دين فطرت است :
فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفاً فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْها لا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ ذلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ وَ لكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ
« 1 » . فلهذا أحكام و قوانين آن همه بر اساس فطرت و طبيعت و مشاهده و رؤيت و أمثالهاست . مىگويد : هر وقت ماه را بر فراز آسمان بعد از محاق ديدى ، آن را أوّل
هامش
و تاريخ شمسى يزدگردى مبدأش جلوس يزدگرد سوّم آخرين پادشاه ساسانى است ، كه در سال يازدهم از هجرت بوده است . سالهاى اين تقويم تقريبى است چون سال 365 روز حساب شده است فلهذا هر چهار سال يك روز تاريخ به عقب مىرود بدين ترتيب :
فروردين 30 روز ، ارديبهشت 30 روز ، خرداد 30 روز ، تير 30 روز ، مرداد 30 روز ، شهريور 30 روز ، مهر 30 روز ، آبان 30 روز ، آذر 30 روز ، دى 30 روز ، بهمن 30 روز ، اسفند 30 روز ، و پنج روز به اسم اندرگاه ، به آخر اسفند و يا آبان اضافه مىكردند كه همان خمسهء مسترقّه مىباشد .
و تاريخ جلالى ملكشاهى همان تقويمى است كه به مساعدت حكيم عمر خيّام درست شد ، و علّت اين بود كه تا آن تاريخ كه دوران حكومت ملكشاه بود ، تاريخ شمسى يزدگرى معمول بود . و چون بواسطه نقص حساب هر چهار سال يك روز به عقب رفته بود ، فلهذا تعداد اين ماهها را مانند تاريخ يزدگردى گرفتند و خمسه را در آخر اسفند اضافه كردند ، و براى نقص و ضبط كبائس دور 33 سالى قائل شدند كه در هر 33 سال ، هشت سال كبيسه نمايند ، يعنى در هر رأس سال چهارم يك بار ، و در آخر 4 سال پى در پى ساده ، و در رأس سال پنجم كبيسه كنند ، و با اين تقويم تا مدّت شش هزار سال نقص وارد نمىشود .
تاريخ شمسى باستانى را كه در دورهء پنجم مجلس رسمى كردند ، شش ماه أوّل را از فروردين هر يك 31 روز ، و پنج ماه دوم را هر يك 30 روز ، و ماه اسفند را 29 روز شمردند ، و در سالهاى كبيسه اسفند را 30 روز قرار دادند .
( 1 ) - آيه 30 از سورهء 30 : روم : « وجههء دل و چهرهء باطن خود را ، براى دينى كه پيوسته از باطل به سوى حق گرايش دارد ، و ميل مىكند ، استوار بدار ! اين همان فطرتى است كه خداوند ، مردم را بر آن فطرت سرشته است و در آفرينش خداوندى تغيير و تبديلى نيست ، اينست دين استوار و پابرجا ، و ليكن أكثر مردم اين حقيقت را إدراك ننمودهاند » .