أوّل - به سبب تأخير ماههاى حرام از محلّ خود همچون ماه محرّم كه آن را به عقب مىانداختند و حرمت آن را به تأخير مىسپردند ، و آن را ماه صفر مىناميدند ، و در آن از جنگ و قتال و نهب و غارت دريغ نمىورزيدند ، و براى آنكه چهار ماه محترم ( ذوالقعدة و ذوالحجّة و محرّم و ماه رجب ) مقدار حرمتش محفوظ باشد ، إجمالا به مقدار چهار ماه از نظر كميّت و مقدار ، نه از نظر كيفيّت و خصوصيّت ، چهار ماه را در مدّت سال دست از جنگ باز مىداشتند ، ليواطئوا عدّة ما حرّم الله ، براى آنكه فقط در مقدار ماهها كه خداوند محترم شمرده است هم ميزان و هم مقدار باشند .
دوّم - به سبب تأخير ايّام حجّ و يا ايّام روزه و بعضى از عبادات و مناسك از محلّ خود به زمان بعد ، براى مناسب بودن آب و هوا ، و براى فروش أمتعهء تجارتى و جلب قبائل براى بجا آوردن حجّ . و بنا بر اين حجّ پيوسته از نقطه نظر اعتدال هوا در فصل خاصّى صورت مىگرفت و در ماههاى قمرى دور مىزد و گردش مىكرد تا در هر سى و سه سال بنا بر كبيسهء دقيق ، و يا در هر بيست و شش سال بنا بر كبيسهء تقريبى ، همانطور كه در روايت عمرو بن شعيب از پدرش از جدّش گذشت ، حجّ به زمان اصلى خود مىرسيد ، همچنان كه در حجّ رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله سلّم كه حجّة الوداع بود ، به زمان اصلى خود بازگشت كرده بود ، و روى همين اساس آن حضرت در خطبهء مشهورهء خود فرمود : إنّ الزّمان قد استدار كهيئته يوم خلق الله السّماوات و الأرض . و ما هيچگونه إلزامى نداريم كه آيه شريفهء قرآن را در عدّة الشّهور و نسىء بخصوص
هامش
رمضان اسمى از اسماء خداست تعالى ذكره ، و لهذا گفته نمىشود رمضان و بايد گفت : ماه رمضان . و شوال را شوال نام نهادهاند به جهت آنكه شترها در آن وقت به علّت شهوت و ميل به جفتگيرى دمهاى خود را بلند نگاه مىدارند ، و به همين سبب مردم ماه شوّال را شوم مىدانند و ازدواج و نكاح در آن را ناپسند مىدانند . و ذوالقعده را بدين نام نهادهاند ، به جهت آنكه همه مردم از جنگ و غارت دست بر مىدارند ، و مىنشينند . و ذوالحجّه را نيز بدين نام نهادهاند به جهت آنكه حجّ را در اين ماه به جاى مىآورند . انتهى .
از اين بيان و از آنچه ابو ريحان بيرونى در « الآثار الباقية » راجع به علّت اسمگذارى ماههاى قمرى بيان كرده است معلوم مىشود كه مدّتها اين نامها را طبق ماههاى شمسى روى فصول شمسى مىنهادهاند و سپس در اثر قانون اسلام از ماههاى شمسى دوباره به ماههاى قمرى كه تطبيق با فصول نمىكند برگردانيده شده است ، و اين همان نسىء است كه در آن به جهت تأخير احكام و تكاليف از مواقع و زمانهاى خود به زمانهاى ديرتر به جهت مصالح دنيوى ، خداوند آن را موجب زيادى كفر شمرده است .