در يكى از ماههاى سال بجا بياورند ، و بنا بر اين حجّ را در ماههاى سال ، يكى پس از ديگرى به گردش در مىآوردند . و چون نوبه به هر ماهى كه بناى آن سال ، آن بود كه حجّ در آن انجام شود ، مىرسيد ، نام آن ماه را ذىحجّه مىگذاردند ، و اسم أصلى آن ماه را بر زبان نمىآوردند .
[ روايات وارده در تفسير نسيء به گردش حجَّ در فصول سال ]
و لازمهء اين مرام آن مىشد كه : هر سالى كه در آن حجّ مىگذاردند ، سيزده ماه مىشد ، و نام بعضى از ماهها دو بار و يا يك بار تكرار مىشد ، همچنان كه در اين روايت ذكر شد . و طبرى ذكر كرده است كه عرب ، ماههاى سال را سيزده ماه قرار مىداد ، و در روايتى است كه سال را دوازده ماه و بيست و پنج روز مىگرفت .
و لازمهء اين مرام آنست كه تمام اسامى ماهها تغيير كند ، و نام هيچ ماهى بر آن ماه منطبق نگردد ، مگر در هر دوازده سال يك بار ، اگر اين تأخير بر اصل و نظام محفوظ بوده ، و بر گونهء دوران تغيير يابد . « 1 » فخر رازى در تفسير خود در شرح كيفيت نسىء بطور مشروح بحث كرده است و در ذيل آيه
إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِنْدَ اللَّهِ اثْنا عَشَرَ شَهْراً فِي كِتابِ اللَّهِ
گويد : بدان كه اين شرح نوع سوّم از قبائح أعمال يهود و نصارى و مشركين است ، كه در تغيير أحكام خدا سعى مىكنند ، زيرا كه چون در تغيير احكام خدا در زمانهاى خود سعى كردند ، و آنها را به سبب نسىء تغيير دادند ، پس در حقيقت سعى در تغيير سنّت به حسب آراء و أهواء خود كرده ، و اين موجب زيادى كفر و حسرت ايشان خواهد شد .
و سپس در بيان مسئلهء اوّل از مسائلى كه مطرح نموده است گفته است كه : بدان كه سال در نزد عرب عبارت است از دوازده ماه از ماههاى قمرى ، و دليل آن يكى همين آيه است ، و ديگرى گفتار خداى تعالى :
هُوَ الَّذِي جَعَلَ الشَّمْسَ ضِياءً وَ الْقَمَرَ نُوراً وَ قَدَّرَهُ مَنازِلَ لِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِينَ وَ الْحِسابَ
« 2 » .
« خداوند است كه خورشيد را نور دهنده ، و ماه را نورانى قرار داد ، و ماه را در سير گردش خود در منازل و مكانهاى مختلفى معيّن و مقدّر فرمود ، براى اينكه شما تعداد سالها و حساب را بدانيد ! »
هامش
( 1 ) - « الميزان » ج 9 ، ص 288 .
( 2 ) - آيه 5 ، از سورهء 10 : يونس .