خداوند در اين آيه گردش ماه را در منازل مختلف ، علّت دانستن سالها و حساب قرار داده است ، و اين وقتى صحيح است كه سال بستگى به سير و گردش ماه داشته باشد . و نيز گفتار ديگر خداى تعالى دلالت بر آن دارد :
يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْأَهِلَّةِ قُلْ هِيَ مَواقِيتُ لِلنَّاسِ وَ الْحَجِّ
. « 1 » « ( اى پيامبر ) چون از تو دربارهء كيفيّت هلال ماه پرسش كنند ، بگو : اين أشكال مختلف ماه براى تنظيم اوقات مردم و براى حجّ است . » و امّا در نزد ساير طوائف مردم غير از عرب ، سال عبارت است از زمانى كه خورشيد يك دور كامل بگردد . و چون سال قمرى به مقدار مشخّصى از سال شمسى كمتر است ، بدين جهت ماههاى قمرى از فصلى به فصل ديگر منتقل مىشوند . و بنا بر اين حجّ در بعضى از اوقات ، در فصل زمستان واقع مىشود ، و در برخى ديگر در تابستان ، و اين أمر موجب مشقّت براى حجّ گزاران مىشد . و از طرف ديگر چون براى حجّ مىرفتند ، تجارت هم مىكردند ، و چه بسا موسم حجّ ، موافق با موقع و فصل تجارت نمىشد ، و در أمر تجارت خلل پديد مىآمد ، براى رفع اين دو محذور ، أعراب جاهلى ، بنا بر آنچه در علم زيجات معلوم است ، إقدام به عمل كبيسه كردند « 2 » ، و حجّ خود را بر اساس ماههاى شمسى و سال شمسى قرار دادند ، فعلىهذا حجّشان در زمان مشخّصى از فصول صورت مىگرفت ، كه هم طبق مصلحت آنان از جهت سرما و گرما بود ، و هم طبق مصلحت آنان از جهت منافعى كه از تجارت مىبردند .
و اين نسىء و تأخيرى كه در ماههاى قمرى مىكردند ، گرچه موجب حصول منافع دنيويّهء ايشان بود ، ليكن موجب تغيير حكم خداوند متعال مىشد ، زيرا كه چون وقتى را كه خداوند براى حجّ معلوم كرده است ، معيّنا و مشخّصا در ماههاى محدود و مقدّرى است ، اگر بواسطه اين نسىء و عقب اندازى در ساير ماههاى قمرى واقع شود ، مسلّما حكم خدا و تكليف خدا را تغيير دادهاند . و بدين جهت در اين
هامش
( 1 ) - آيه 189 ، از سورهء 2 : بقره .
( 2 ) - كبيسه گرفتن در اينجا عبارت است از محاسبهء تفاوت مقدار سال قمرى ، با مقدار سال شمسى ، و اضافه نمودن آن تفاوت را به سال قمرى در آخر سال قمرى .