برگشته است كه خداوند در وقت خلقت آسمانها و زمين آن را بدان كيفيت آفريد .
[ گفتار تفسير مجمع و أبو السَّعود در آيه نسيء ]
سال دوازده ماه است ، و چهار تا از آنها ماههاى حرام است ، سه تا پشت سر هم ، ذو القعدة و ذو الحجّة و محرم ، و رجب مضر كه بين ماه جمادى و ماه شعبان است » .
در اين عبارت رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله و سلّم خواسته است بفهماند كه ماههاى حرام اينك به مواضع حقيقى و اصلى خود بازگشته است ، و انجام مراسم حجّ به ماه ذوالحجّه باز گرديده است ، و نسىء و تأخير در اين حجّ باطل شده است . « 1 » و در « تفسير أبو السّعود » بعد از بيان ماههاى حرام و بيان خطبهء رسول خدا در حجّة الوداع كه إنّ الزّمان قد استدار كهيئته يوم خلق السّماوات و الأرض ، و اينكه ماهها دوازده تا هستند ، گفته است كه : معنى چنين مىشود كه : ماهها از جهت حرمت و حلّ بازگشت كردند به همان حالى كه أوّلا داشتند ، و حجّ نيز بازگشت كرد به ماه ذوالحجّه بعد از آنكه به واسطهء نسىء و تأخيرى كه در زمان جاهليّت مىكردند ، آن را از موضع و موقع أصلى خود تغيير داده بودند . و بنا بر اين حجّ رسول اللّه در حجّة الوداع موافق با ماه ذوالحجّه شد ، و حجّ أبو بكر قبل از حجّ رسول اللّه در ماه ذوالقعده واقع شده بود . « 2 » و نظير اينگونه تفسيرى كه در « مجمع البيان » و « تفسير أبو السّعود » ديديم ، در غالب تفاسير مشاهده مىشود ، و محصّل آنچه به دست مىآيد آنست كه : در بين أعراب جاهليت دوگونه تغيير در ماهها ديده مىشد : يكى تغيير ماههاى حرام از جاى خود ، همچون محرّم به ماه صفر ، و ديگرى تغييرى كه در حجّ مىنمودند ، و به واسطهء آن حجّ از ذوالحجّه برداشته مىشد ، و به ماههاى ديگر مىرفت و در ماههاى ديگر دور مىزد ، تا دو مرتبه به محل أصلى خود برگردد ، و اين هر دو گونه تأخير را نسىء مىگفتند .
شاهد بر تغيير اوّل يعنى تغيير حرمت ماههاى حرام به ماههاى بعد رواياتى است :
هامش
( 1 ) - « مجمع البيان » طبع صيدا ، ج 3 ، ص 29 .
( 2 ) - « تفسير أبو السعود » ج 2 ، ص 548 .