متوهّم و محدود است ، و آن معبود حقيقى و مقصود اصلى نيست ، آن غير مقصود است .
البتّه اينگونه عبادت بايد به هيچ وجه مورد قبول حقّ تعالى واقع نشود ، و ليكن از فضل و رحمت ، حقّ آن را پذيرفته است .
وَ لَوْ لا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَ رَحْمَتُهُ ما زَكى مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ أَبَداً
« 1 » .
« و اگر فضل و رحمت واسعه و زائدهء خداوند بر شما نبود هيچگاه يك نفر از شما پاك و پاكيزه نمىشد » .
[ عارفان حق ، ذات خداوند را عبادت مىكنند ]
و امّا عارفان به خدا و مقرّبان حريم مقدّس او هيچگاه خدا را با مفهوم فكرى و صورت تخيّلى ذهنى عبادت نمىكنند ، و هيچگاه مطابق خارجى همان مفهوم را نمىپرستند ، بلكه عبادت آنان به ذات حقيقى و واقعى پروردگارشان جلّت عظمته تعلّق مىگيرد ، و حضورا و شهودا خدا را مىخوانند ،
سُبْحانَ اللَّهِ عَمَّا يَصِفُونَ إِلَّا عِبادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ
« 2 » . و راه وصول به اين مطلب ، تمكّن ذكر خداست در دل .
فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَذِكْرِكُمْ آباءَكُمْ أَوْ أَشَدَّ ذِكْراً /
« 3 » .
« خداوند را ياد كنيد ، همچنان كه پدران خود را ياد مىكنيد ! بلكه از ياد پدران خود نيز خداوند را بيشتر ياد كنيد » .
و اين شهود و عرفان ، داراى درجات و مراتب مختلفى است ، و به هر درجه از آن متحقّق گردد ، به همان قدر معرفت حاصل مىشود ، مرتبهء اوّل مشاهدهء توحيد افعالى ، و فناء در آن است ، و مرتبهء دوّم مشاهدهء توحيد اسمى ، و فناء در آن ، و مرتبهء سوّم مشاهدهء توحيد ذاتى ، و فناء در ذات اقدس حقّ تعالى است .
و كمال براى كسى صورت مىپذيرد ، كه مراتب سه گانهء فناء دربارهء او تحقّق پيدا كرده باشد ، و به عبارت ديگر در فعل و اسم و ذات حقّ ، فانى شده باشد ، و انسان در سير خود به سوى حقّ تعالى بايد از اين سه مرحله عبور كند تا به مقام توحيد مطلق نائل گردد .
هامش
( 1 ) - سورهء نور : 24 - آيه 21 .
( 2 ) - سورهء صافّات : 37 - آيه 160 .
( 3 ) - سورهء بقره : 2 - آيه 200 .