حال كه اين بحث ما در سير اجمالى سوره تمام شد وارد مىشويم در تفسير خود آيه :
قُلْ كَفى بِاللَّهِ شَهِيداً بَيْنِي وَ بَيْنَكُمْ وَ مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتابِ .
مراد از شهادت خدا به رسالت رسول خدا اداى شهادت است ، مانند آنكه مىگويد :
إِنَّكَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ
« حقا اى رسول ، تو از پيمبران و فرستادگان ما هستى به سوى بشر در راه مستقيم » .
و مانند ساير آياتى كه به عنوان :
يا أَيُّهَا الرَّسُولُ *
و
يا أَيُّهَا النَّبِيُّ *
و يا به ساير عناوين مانند :
مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ ،
هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدى وَ دِينِ الْحَقِّ * ،
وَ أَطِيعُوا اللَّهَ وَ رَسُولَهُ *
و
لِلَّهِ الْعِزَّةُ وَ لِرَسُولِهِ وَ لِلْمُؤْمِنِينَ ،
وَ ما مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ ،
وَ اللَّهُ يَعْلَمُ إِنَّكَ لَرَسُولُهُ ،
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَ آمِنُوا بِرَسُولِهِ .
نظير اين آيات كه در قرآن بسيار است . و اداى شهادت به همين اقوال خداست در قرآن .
فخر رازى گويد : مراد از شهادت آن است كه خداى تعالى معجزاتى را به دست پيغمبر ظاهر كرده كه دلالت بر صدق دعواى او دارد ، و اين مرتبه شهادت فعلى است نه قولى ، و عالىترين درجهء شهادت است . « 1 » ليكن اين كلام صحيح نيست چون معجزات پيغمبر و خارق عادات را كه كفّار مىخواستند پيغمبر انجام نداد و فقط قرآن مىماند و بس ، و چه لزومى دارد كه در اين صورت نزول خود قرآن را عملًا شهادت خدا حساب كنيم بلكه شهادت كه همان معنى حقيقيش شهادت قولى است در قرآن راجع به رسالت رسول اكرم بسيار است « 2 » و علاوه ، اينكه فخر گفته است : شهادت فعلى عاليتر و قوىتر از شهادت قولى است ، كلامى است خالى از حقيقت .
و امّا آنكه بعضى گفتهاند كه مراد تحمّل شهادت خداست نه اداى آن . اين احتمال نيز غلط است چون تحمل خداى ناديده براى كفّار چه فائدهاى دارد ، و چگونه اين شهادت براى آنها مثمر ثمر خواهد بود ؟ و در اين صورت احالهء به غيب بوده و كلام از درجه اعتبار ساقط مىگردد ، چون راهى براى اثبات آن نزد كافران كه
هامش
( 1 ) . تفسير فخر ج 19 ص 69 .
( 2 ) . اين سخن صحيح است ، ولى در مقابل كفّار كه به حقانيّت رسول اكرم " صلّى اللّه عليه و آله و سلّم " در قرآن اذعان ندارند بايد گفت كه چون قرآن معجزه است و اين اعجاز را خداوند به دست پيغمبر اكرم " صلّى اللّه عليه و آله و سلم " جارى كرده است پى او را تصديق كرده است و اين اجراء اعجاز به دست حضرت ، شهادت خداست . و بر اين نهجى كه گفته شد مىتوان براى كلام فخر رازى محمل صحيحى قرار داد .