قبل از خلافت ، رياست و امّارت او را تغيير نداد و حكومت اخلاق او را عوض نكرد . چگونه رياست اخلاق او را عوض كند ، و هميشه او رئيس بود و چگونه امّارت ، سجيّهء او را تغيير دهد و هميشه او امير بود . او از خلافت شرافتى را اخذ ننمود و از آن زينتى به خود نگرفت بلكه چنان كه ابو عبداللّه احمد بن حنبل گفته است همانطور بود .
شيخ ابو الفرج عبد الرَّحمن بن علىّ ابن الجَوْزى در تاريخ معروف خود « المنتظم » گفته است : در محضر احمد بن حنبل از خلافت ابوبكر و على سخن گفتند و بسيار گفتند . سپس احمد سر خود را بلند نموده گفت : زياد سخن گفتيد انَّ عَلِيّاً لَمْ تَزِنْهُ الْخِلافَةُ وَ لكِنَّهُ زانَها « خلافت على را زينت نداد بلكه على خلافت را زينت داد . » و اين كلام به مفهومه دلالت دارد بر آنكه غير على از خلافت زينت يافتند و نقصان خود را به خلافت تمام نمودند و در على عليه السّلام نقص نبود تا آنكه محتاج شود به خلافت نقص خود را تتميم كند بلكه خلافت صاحب عيب و نقص بود و به ولايت على نقص خود را تمام كرد .
و ديگر آنكه : آنچه بر ارباب شجاعت و كشندگان نفوس و ريختن خون غلبه دارد آن است كه بسيار كم گذشت و بعيد العفو هستند چون داراى جگرهاى پر غيظ و غضب و دلهاى ملتهب و آتشين هستند و قواى غضبيّه در آنها شديد است . و امّا حال اميرالمؤمنين عليه السّلام را در بسيارى خون ريزى و در عين حال ، گذشت و عفو و اغماض و حلم و غلبه بر هواى نفس دانستى و ديدى چگونه در يوم جَمَل پس از فتح و پيروزى و غلبه بر دشمن ، عفو و اغماض نمود و كرامّت و بزرگى به خرج داد . « 1 »
و چه خوب « مهيار » راجع به آن حضرت سروده است :
حَتّى إذا دارَتْ رَحى بَغْيِهِمْ * عَلَيْهِمْ وَ سَبَقَ السَّيْفُ الْعَذَل
عاذُوا بِعَفْوِ ماجِدٍ مُعَوَّدٍ * لِلْعَفْوِ حَمّالٍ لَهُمْ عَلَى الْعِلَل
فَنَجَّتِ الْبُقْيا عَلَيْهِمْ مَنْ نَجا * وَ اكَلَ الْحَديدُ مِنْهُمْ مَنْ اكَل
أَطَّتْ بِهِمْ أَرْحامُهُمْ فَلَمْ يُطِعْ * ثائِرَةُ الْغَيْظِ وَ لَمْ يَشْفِ الْغَلَل
هامش
( 1 ) اميرالمؤمنين عليه السّلام عائشه را بخشيد و با وجود حقد شديدى كه از آن حضرت در دل خود داشت حضرت او را عفو نمود . قال فى نهجالبلاغه : و امّا عائشة فقد ادركها ضعف رأى الالنّساء . و نيز از مروان حكم گذشت و او را عفو نمود با آنكه خودش هنگام عفو غدر و مكر او را بيان مىكند . ( نهج البلاغه ج 1 ص 123 ) .