پاسخ : در زمان ظهور براى تمام مردم امكان دسترسى به امام هست مانند زمان يازده امّام ، و امّا در زمان غيبت ، عدم امكان دسترسى براى عموم مستند به خود آنهاست زيرا به واسطهء خيانتها و جنايتهاى آنان فيض از آنها باز داشته شده است و اين قصور از ناحيه خدا و رسول خدا نيست مثل آنكه امّت ، پيغمبر خود را بكشد و سپس بگويد كه ما قدرت بر اطاعت نداريم ، و اعتذار بجويد كه ما متمكّن از ملاقات و استفاده از محضر او نيستيم . كما آنكه در زمان حضور هم نظير اين مصائب كه مىتوان آن را نيز غيبتى شمرد براى امّت دست داد .
حضرت موسى بن جعفر عليهما السّلام را زندان كردند و حضرت رضا را حبس نظر داشتند ، و نيز ساير ائمه . حضرت امام محمّد تقى و امام علىّ النّقى و امام حسن عسكرى همه حبس نظر بوده و دسترسى تمام امّت به آنها ممكن نبود . هر وقت كه امّت خود را اصلاح نموده و قابليّت ظهور آن حضرت را پيدا كند مشرّف به ملاقات خواهد شد ، چنانچه آن حضرت ضمن نامهاى كه به شيخ مفيد رضوان اللّه عليه مىنويسند اين نكته را تذكر مىدهند :
وَ لَوْ انَّ اشْياعَنا - وَفَّقَهُمُ اللّهُ لِطاعَتِهِ - عَلَى اجْتِماعٍ مِنَ الْقُلُوبِ فِى الْوَفاءِ بِالْعَهْدِ عَلَيْهِمْ لَما تَأَخَّرَ عَنْهُمُ الْيُمْنُ بِلِقائِنا ، وَ لَتَعَجَّلَتْ لَهُمُ السَّعادَةُ بِمُشاهَدَتِنا عَلى مَعْرِفَةِ الْحَقِّ وَ صِدْقِها مِنهُمْ بِنا ، فَما يَحْبِبَأ عَنْهُمْ الّا ما يَتَّصِلُ بِنا مِمّا نَكْرَهُهُ وَ لا نُؤْثِرُهُ مِنْهُمُ . « 1 »
« و اگر شيعيان ما - كه خداوند براى طاعت خود توفيقشان دهد - در وفاى به عهدى كه با آنان شده است يكدل بودند ، هر آينه تشرّف آنان به يُمن ملاقات ما به تأخير نمىانجاميد و هماى سعادت ديدار ما به خاطر معرفتى كه آنان به حق و صداقتى كه نسبت به ما دارند به سرعت بر فراز خانه آنها مىنشست . لكن ناملايماتى كه از ناحيه آنان به ما مىرسد كه ابداً مورد انتظار ما نيست آنها را از ديدار ما محروم گردانيده است . »
اين از نقطه نظر عموم ، و امّا از نقطه نظر خواصّ از مردم كه در صدد تزكيهء نفس بود و در طىّ صراط مستقيم و مجاهدهء با مُشتهيات نفسانيّه مجدّ و قدمهاى استوارى بر مىدارند راه ملاقات و استفاده از محضر آن حضرت مسدود نمىباشد . هر كس
هامش
( 1 ) « احتجاج » شيخ طبرسى طبع نجف ج 2 ص 325 .