هامش
كتاب « نفائس الفنون » ج 2 ، ص 62 تا ص 65 ، حكايت نمائيم . وى مىگويد :
« فصل نهم : در مكاشفات و انواع آن :
بدانكه حقيقت كشف ، از حجاب بيرون آمدن چيزى است بر وجهى كه پيش از آن بر وجه مذكور مُدرَك نبوده باشد . و هر چند در عالم انسان هفتاد هزار ديده كه ادراك آن هفتاد هزار عالم از جسمانيّات و روحانيّات تواند كرد مودّع است ، امّا اهل حقيقت مكاشفات را بر آن معانى اطلاق كنند كه مدركات باطنه ادراك آن كرده باشد .
و شكّ نيست در آنكه چون سالك صادق به جذبهء ارادات از قعر طبيعت روى به فضاى شريعت نهد و به قدم صدق جادّهء طريقت بر قانون مجاهده و رياضت بشمرد ، از هر حجاب از حجب هفتاد هزارگانه كه گذر كند او را ديدهء مناسب آن گشاده شود ، و احوال آن مقام مكاشَف نظر او گردد . و به قدر رفع حجاب و صفاى عقل ، معانى معقول روى نمايد و به اسرار معقولات واقف شود ، و آن را كشف نظرى خوانند و بر او زياده اعتمادى نباشد ؛ چه هر چه در نظر آيد تا در قدم نيايد اعتماد را نشايد .
و اكثر فلاسفه كه همّت بر تجريد عقل و ادراك معقولات گماشتند و عمر در آن صرف كردهاند ، در اين مقام بماندند و آن را وصول به مقصد حقيقى شمردند . و به حقيقت چون مقصود اصلى نشناختند ، از شواهد دگر مدركات محروم افتادند و انكار آن كرده در مرتبهء ضلالت گم گشتند ؛ فَضَلّوا مِن قبلُ وَ أضلّوا كثيراً .
و چون از كشف معقولات عبور افتاد ، مكاشفات قلبى پديد آمد كه آن را كشف شهودى خوانند ؛ و از اينجا انوار مختلف كشف شود . و بعد از آن مكاشفات سرّى كه آن را كشف الهامى خوانند ، و در اين مقام اسرار آفرينش و حكمت وجود هر چيز ظاهر و مكشوف گردد .
و بعد از آن مكاشفات روحى كه آن را كشف روحى خوانند ، روى نمايد و در مبادى اين مقام درجات جنان و شواهد رضوان و مشاهدهء ملائكه و مكالمهء با ايشان كشف شود . و چون روح بكلّى صاف گردد و از كدورات جسمانى صقالت يابد ، عوالم نامتناهى مكشوف شود و دائرهء ازل و ابد نصب ديده گردد و حجاب زمان و مكان بر خيزد ؛ چنان كه از ابتداى آفرينش موجودات و مراتب آن كشف نظر او شود و هر آنچه در زمان مستقبل