است كه : لَا فَرْقَ بَيْنَكَ وَ بَيْنَهَا إلَّا أَنَّهُمْ عِبَادُكَ وَ خَلْقُكَ .
در جواب گفته مىشود : نه تنها فرشتگان ، بلكه هر موجودى از موجودات تا برسد به هر ذرّهاى از ذرّات ، هيچيك از خود استقلالى ندارند ؛ نه در ذات و نه در صفت و نه در فعل و اثر . همگى آيات و علامات و نشانههاى حقّ و مرائى و مجالى ذات اقدس او هستند . و از خود گرچه به قدر سر سوزنى ، هستى و وجود ندارند و اثر و فعل ندارند ؛ بلكه فقط و فقط نور حقّ است كه در آنها متجلّى شده است . و هر يك به قدر سعهء ماهُوىّ و ظرفيّت وجودى خود از آن بهرهبردارى كرده ، و ظاهر به ظهور حقّ شدهاند .
أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَسالَتْ أَوْدِيَةٌ بِقَدَرِها .
« 1 »
از اوّلين نور حقّ كه أوّلُ ما خَلَق است ، تا آخرين موجود عالم كثرت و طبع كه هيولاى اوّليّه و مادّهء مُبهمه مىباشد ، هيچيك و لو به قدر ذرّهاى از خود هستى و بودى ندارند ؛ همه حقّ است و تجلّى حقّ .
و اين معنى تساوى نيست ، بلكه معنى تقارن آيه و ذو الآية ، و آئينه و صاحب صورت ، و مُجلى و مُتجلّى ، و مجاز و حقيقت است .
اگر ما به خورشيد تابانى كه در آب صاف و راكد و يا در آئينهء شفّاف و صيقلى ، درخشيده و تابان شده است بگوئيم : هيچ فرقى بين شمس جهانتاب و صورت واقعهء در اين منظر نيست ، آيا اين معنى تساوى است ؟ !
اين معنى آيتيّت و مرآتيّت است ؛ نه سلب صفت از ذات حقّ و استنادش به موجودات و تصوّر اين دو معنى كه بينشان از زمين تا آسمان فرق است ، چگونه مورد اشتباه قرار گرفته است ؟
وَ فى كُلِّ شَىْءٍ لَهُ آيَةٌ * تَدُلُّ عَلَى أنَّهُ وَاحِد
هامش
( 1 ) صدر آيه 17 ، از سورهء 13 : الرّعد