لَوْ دَلَّيْتُمْ بِحَبْلٍ لَهَبَطَ عَلَى اللَّهِ ! « 1 » « اگر شما ريسمانى را در چاهى گسيل داريد بر خداوند فرود مىآيد ! » روشن مىگردد .
به علّت آنكه مرتبه محاط ، زير مرتبه محيط است و از آن نازلتر . و كمال هر موجود نازلى در اثر ترقّى اوست تا به مرتبه عالى و اصل شود . و راهنمائى و دستگيرى نازل به رتبه عالى و ادراك آن جز به معاونت آن صاحب مرتبه عالى ميسّر نشود ؛ بنابراين هر كس كه در علوّ مرتبت و احاطت چنين باشد كه در فراز هر پائينى بوده و هر فوقى تحت او باشد ، لازمه آن اينست كه هر چه محاط اوست با جميع جهاتش خاضع و خاشع او باشد .
و اينست مُفاد آيه مباركه :
وَ عَنَتِ الْوُجُوهُ لِلْحَيِّ الْقَيُّومِ
. « 2 »
16 - و بناءً على هذا ، زير زمين و كرهء خاك در جهت فوق و بالاى كرهء أثير مىباشد از سبب رَتْق و بستن آنچه را كه فَتْق كردهام و گشودهام ؛ يعنى قبض آنچه را كه من بسط نمودهام . و باز كردن و گشودن چيزهاى مسدود و بسته شده ، ظاهر سنّت و دأب و دَيدَن من است .
زيرا به حكم آيه مباركهء :
أَ وَ لَمْ يَرَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ كانَتا رَتْقاً فَفَتَقْناهُما ،
« 3 » جميع عالم مادّه و طبيعت كه آن را جهان كون و فساد نامند ، مجتمع بود در به دو خلقت از يك حقيقت كه آن را عنصر اعظم گويند . و سپس خداوند از آن مادّهء بسيط اين صور و اشكال و كيفيّات را پديد آورد ، و از آن ، دُخان و آتش و خاك و غيرها را منشقّ فرمود و جدا كرد ، و هر يك را به
هامش
( 1 ) اين حديث را در ص 31 از همين كتاب ، از كلمات مكنونه فيض كاشانى آورديم .
( 2 ) صدر آيه 111 ، از سوره 20 : طه : « و به خضوع و خشوع در مىآيند ما سوى ، در برابر ذات خداوند زنده و قيّوم
( 3 ) » . صدر آيه 30 ، از سورهء 21 : الانبياء : « آيا نديدهاند آنان كه كفر ورزيدهاند كه آسمانها و زمين در ابتداى امر آفرينش بهم چسبيده بودند و ما آن دو تا را از هم جدا كرديم ؟ »