جميع اشياء در حالت حركت مُتعبانه و تلاش سرسختانه ، به سوى پروردگارشان در سير و حركت هستند تا او را ملاقات كنند .
خداى تعالى مىفرمايد :
يا أَيُّهَا الْإِنْسانُ إِنَّكَ كادِحٌ إِلى رَبِّكَ كَدْحاً فَمُلاقِيهِ
. ( آيه 6 ، انشقاق )
« اى انسان ! تحقيقاً تو به سوى پروردگارت به سعى و تعب در حركت مىباشى و او را ملاقات مىكنى . »
فافهَمْ ذَلِك ! اين رموز را خوب بفهم و به جان و عقل خود درياب !
كلام علّامه : معاد بر پايهء دو برهان است ؛ سنّت خلقت و عدل الهى
و در تفسير كلام خداى تعالى :
إِنَّهُ يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ لِيَجْزِيَ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ بِالْقِسْطِ
- إلخ .
« تحقيقاً اوست كه دستگاه آفرينش را ابتدا كرده و سپس بر مىگرداند و عودت مىدهد ؛ تا اينكه جزا و ثواب بدهد آنان را كه ايمان آوردهاند و اعمال صالحه را بجاى آوردهاند ؛ از روى عدالت . »
فرمودهاند :
« تأكيد است براى جملهء
إِلَيْهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعاً
. و تفصيل است براى اجمال آنچه را كه در بر داشت از معنى رجوع و معاد .
و ممكنست كه در مقام تعليل بوده باشد براى جملهء متقدّمهء
إِلَيْهِ مَرْجِعُكُمْ
- إلخ ، كه در آن اشاره شده است به دو حجّت و برهان از حجج و براهينى كه در قرآن براى اثبات معاد استعمال مىشود :
يكى از آن دو كلام خداست :
إِنَّهُ يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ
؛ چرا كه سنّت الهيّهء سبحانيّه بر آن جارى است كه فيض وجود را بر جميع چيزهائى كه آفريده است ارزانى مىدارد ، و رحمتش را به آن چيز بعنوان مدد كه با آن امر خلقت تمام گردد ، افاضه مىنمايد تا موجود شود و حيات پيدا نمايد و متنعّم شود به رحمتى از ساحت اقدس او تعالى ، مادامىكه به لباس وجود ملبّس و به خلعت