برترين وسيلهء نقليهاى است كه بشر آن را كشف كرده است ، و آن نيز نعمتى الاهى است ، و قرآن بعد از يادآورى از آن اين سؤال را طرح مىكند :
فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ
.
آيا عقل دليل كافى بر آن نيست كه بايد از آن كس كه اين نعمتهاى عظيم را به ما ارزانى داشته است سپاسگزارى كنيم ؟ چرا . ولى پروردگار بخشندهء ما به لطف خود ، بر راهنمايى عقل به ياد وحى بودن را بر آن افزوده است ، در عين آن كه براى ما يك حجت بالغه است ، بلكه به نعمتهاى خويش از طريق وحى بر بصيرت ما مىافزايد و عقلهاى ما را برمىانگيزد و بر سختگيرى آن در مقابل هواى نفس و جلوگيرى كردن از آن مىافزايد ، پس هيچ كس حق گفتن اين سخن را ندارد كه از آن جهت نعمتهاى خدا را تكذيب كرده كه آنها بر وى ناشناخته بوده است . و پس از اين بيان و تأكيد ديگر كوتاهى كردن انسان از سپاسگزارى و معرفت پروردگارش ، با يادآورى او به فضلش نمىتواند به غفلت باشد ، و نه به نادانى از آن روى كه علم نيز به بشر عنايت كرده است .
[ 26 - 28 ] پس از گفتگو با عقل به زبان حقايق علمى كه بشر با چشم خود / 311 آنها را مىبيند و به جان او نفوذ مىكند ، وحى و جدان آدمى را به صورت مستقيم مخاطب قرار مىدهد و او را با ذكر بزرگترين و مؤثرترين حقايق در نفس او سخت تكان مىدهد . و آن حقيقت مرگ و فنا است كه آدمى پيوسته در صدد گريختن از آن است ، و حاضر است كه مال يا عزيزترين كسان خود را فدا كند تا مگر مرگ او يك سال تأخير پيدا كند ، يا چند روز . و فناى همه چيز در پيرامون آدمى ، همچون فناى خود او ، دليلى بر يگانگى خدا است ، و پروردگار ما به اين مطلب همچون بزرگترين نشانهاى اشاره مىكند كه ما را به شناختن و يكتا شمردن او مىرساند .
آرى . خدا از ما خواسته است كه به ظواهر و نمودهاى طبيعى نظر كنيم ، و دربارهء آنها بينديشيم ، ولى از اين بابت خود را خسته نكنيم ، بدان سبب كه اينها نعمتها و آيات محضى هستند كه سپاسگزارى بر آنها واجب است و بايد به هدايت آنها به دليل بودنشان برسيم . آنها حادث و نو پديدند و بنا بر اين آفرينندهاى دارند ، و