چون اين گونه چيزها مىميرند و فانيند ، پس معبود و إله نيستند ، زيرا كه إله نمىميرد .
كُلُّ مَنْ عَلَيْها فانٍ
« هر كه بر روى آن ( زمين ) است فانى است . » يعنى همه چيز و نه بعضى از آنها ، ولى خدا نمىگويد مرده ، بدان سبب كه مرگ تنها در زندگان جريان دارد ، بلكه مىگويد فان ، بدان جهت كه فنا هر چيز آفريده را شامل مىشود ، و در دعاى ادريس پيامبر ( ع ) آمده است كه : « اى نوآورندهء نوآوردهها ، و بازگردانندهء آنها پس از فنا و نابودى آنها به قدرت خود » . « 35 »
وَ يَبْقى وَجْهُ رَبِّكَ ذُو الْجَلالِ وَ الْإِكْرامِ
« و باقى مىماند وجه پروردگارت كه صاحب جلالت و اكرام است . » پس آيا وجه خدا كه پس از فناى همهء چيزها باقى مىماند چيست ؟ الفاظ ظاهر مادى و تجسمى خود را در هنگام سخن گفتن از پروردگار قدّوس ما سبحانه و تعالى از دست مىدهند ، پس دست خدا چيزى جز قدرت او نيست ، و عين او چيزى جز علم و گواه بودن بر هر چيز نيست ، و نيز وجه و روى او ، آن چيزى است كه به آن در برابر آفريدگان خود تجلّى مىكند ، تا هر كس بخواهد از اين راه او را بشناسد ، و نور او را به ميانجيگرى كسى او را دوست دارد ببيند ، مگر ما افراد بشر همانندان خويش را به ميانجيگرى چهرههاى ظاهرى ايشان نمىشناسيم ، و خداوند متعال از داشتن مثل برتر است ، / 312 و وجه آشكار براى پروردگار ما همان دين او است كه سنتها و شرايع و حقايقى را كه دلالت بر او دارند شامل مىشود ، و امام امير المؤمنين ( ع ) گفته است :
كُلُّ شَيْءٍ هالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ
كه مراد از آن اين است كه هر چيز جز دين او از ميان مىرود ، چه محال است كه خدا همه چيز را هلاك كند و وجه را باقى گذارد ، او از اين كار برتر و بزرگتر است ، بلكه هر كس و هر چه را هلاك مىكند كه از او نباشد ، مگر نديدهاى كه خداوند متعال گفته است :
كُلُّ مَنْ عَلَيْها فانٍ * وَ يَبْقى وَجْهُ رَبِّكَ
و بدين گونه وجه خود را از خلق جدا كرده
هامش
( 35 ) - همان منبع ، ص 193 .