رخسارهاى را از رخسارهء ديگر ، به همان گونه كه با حواس خود حجمها و رنگها / 288 و مسافتها و بانگها را از يكديگر تشخيص مىدهد . آيا هيچ در اين باره انديشيدهاى كه انسان با گوش خود چگونه صوتهاى مختلف را از يكديگر تميز مىدهد و ، مثلا صوتهاى نزديك به يكديگر در برابر را با هم اشتباه نمىكند ، يا صوت يك انسان در يك حالت و صوت او در حالتى ديگر متمايز احساس مىكند و مىفهمد كه يكى از آنها مربوط به حالتى است كه تازه از خواب برخاسته است ، و ديگرى به بانگ حالت بيمارى او ارتباط دارد . . . و اگر ميان بيشتر اين دريافتهاى حس شنوايى و گوش ، يا دريافتهاى بصرى و چشم مقايسهاى به عمل آوريم ، درخواهيم يافت كه حواس انسان با دقت اندازهها و تفاوت آنها را با يكديگر تميز مىدهد ، و انسان اين اندازهها را به صورتهايى محسوس درمىآورد : براى سنگينى ترازو را ساخته است كه با آن تفاوت وزن دو چيز را به دست مىآورد ، و براى مسافتها متر و ذراع و نظاير اينها ، و براى زمان ساعت ، و براى حرارت و رطوبت چيزهاى ديگر ، و به همين گونه قوانين و نظامهايى به وجود آورده است كه عدل و اخلاق و ارزشها و عرفيات را مجسم مىسازد . و بنا بر اين پروردگار ما كسى است كه ميزانها را در طبيعت آفريده است ، بدان سبب كه هر چيز را با حساب و اندازه و قدر به وجود آورده ، و در ضمن زمان و داراى حجم و رنگ و شدت و ضعف و عدهء ديگرى از ميزانها ، و اين همه را در ضمير انسان و حواس و عقل او منعكس ساخته است .
ميان ساختن آسمان بر بلندى و وضع ميزان در آيهء كريمه علاقه و ارتباطى وجود دارد ، چه آسمان با ميزان و براى ميزان ( قوانين و نظامهاى طبيعى مخصوص به آن ) بلندى پيدا كرده است ، و اگر چنين نبود بر زمين مىافتاد ، و چنين است هر چيز ديگر در زندگى ، پس اگر انسان ملتزم به ميزان نبود ، زندگى به صورت عذابى درمىآمد ، و به همين جهت است كه خداوند متعال به صورت مستقيم در آيهء بعدى از ضرورت احترام گذاشتن به ميزان و برپاداشتن آن سخن به ميان آورده است .
خدا ميزان را در طبيعت قرار داد ، ولى رحمت او تنها در آن تجلّى پيدا نمىكند ، بلكه به دست انسان نيز چنين مىشود ، پس او به حكم آزادى خود ، گاه
تفسير هدايت (فارسى) — صفحة 293
مساهمون: احمد آرام
ص٢٩٣