كتابهاى آسمانى است و مقصود از شخصى كه « علم كتاب » پيش اوست ، كسى است كه از مضامين آنها آگاهى كامل دارد ، خواه نصرانى باشد يا يهودى و يا مسلمان .
در اين صورت تعجب نخواهيد كرد كه روايات شيعه « 1 » اتفاق بر اين دارند كه مقصود از كسى كه « علم كتاب » نزد اوست اميرمؤمنان على بن ابى طالب عليه السلام است و امام باقر گفتار خود را ، كه مقصود از آن على عليه السلام است ، چنين مدلل مىفرمايد :
« إنه عالم هذه الامة بعد رسول اللّه صلى الله عليه و آله ؛ « 2 »
او يگانه عالم و دانشمند بزرگ امت پس از پيامبر است » .
مقصود امام ، بيان فرد كامل از اين معناى وسيع و كلى است نه بيان فرد منحصر ؛ زيرا نه تنها على عليه السلام در اين معناى كلى داخل است ؛ بلكه همهء پيشوايان معصوم شيعه ، كه آگاهى كاملى از كتابهاى آسمانى دارند ، در اين حقيقت شريكند . در ضمن حديثى تصريح فرموده و مىگويد :
« إيانا عني و علي أفضلنا و أولنا و خيرنا بعد النبي ؛ « 3 »
مقصود از جملهء « كسى كه علم كتاب پيش اوست » همهء ما هستيم و اميرمؤمنان نخستين پيشوا و برترين ما و بهترين فرد پس از پيامبر گرامى است » .
در اين صورت مىتوان براى جملهء ياد شده معناى وسيعترى قائل شد كه نه تنها دانشمندان طراز اول اسلام ، يعنى پيشوايان بزرگ دين شامل شود بلكه دانشمندان و علماى اهل كتاب را نيز دربرگيرد بهخصوص آن گروه كه بعدها روى همين اطلاعات كافى از كتابهاى آسمانى به آيين اسلام گرويدند ؛ مانند عبدالله بن سلام و تميم الدارى و جارود .
هامش
( 1 ) . مرحوم علامه مجلسى ، بسيارى از اين روايت را در بحارالانوار ( ج 35 ، باب 24 ، ص 429 - / 436 ) گرد آورده است و همچنين مرحوم سيد هاشم بحرينى در تفسير برهان ( ج 2 ، ص 302 - / 304 ) و عياشى در تفسير خود ( ج 2 ، ص 220 - / 221 ) قسمتى از اين روايات را نقل كردهاند .
( 2 ) . بصائر الدرجات ، ص 58 ؛ بحارالانوار ، 35 ، ص 432 .
( 3 ) . تفسير عياشى ، ج 2 ، ص 220 ؛ بحارالانوار ، ج 35 ، ص 433 .