تفسير آيه
اكنون كه با اين بحث مقدماتى آشنا شديد ، يادآور مىشويم آيهء مورد بحث به صورتهاى مختلف تفسير شده است كه اجمالًا يادآور مىشويم :
1 . مقصود اين است كه همهء مؤمنان نمىتوانند به جهاد بروند ، پس لازم است از هر قبيلهاى گروهى به ميدان جهاد بروند و در آنجا آيات الهى را با چشم خود مشاهده كنند كه چگونه افراد با ايمان بر مشركان پيروز مىشوند و چگونه خدا دين خود را كمك مىكند ، آنگاه به سوى قوم خود برگردند و آنچه را ديدهاند ، به قوم خود گزارش كنند و از اين طريق آنان را بيم دهند تا از همراهى با پيامبرشان دست برندارند .
اين تفسير با ظاهر آيه ، كمال مطابقت را دارد ؛ زيرا ظاهر آيه اين است كه كوچكنندگان همان متفقهان در دين و نيز همانها هستند كه قوم خود را بيم مىدهند . در اين تفسير ضماير سهگانه در جملههاى « لِيَتَفقَّهُوا » و « لِيُنْذِرُوا » و « إِذا رَجَعُوا » مرجع واحدى پيدا كرده و همگى به يك گروه باز مىگردند .
اما اينكه در ميدان نبرد ، چگونه انسان به حقيقت دين آگاه مىشود كه قرآن از آن به تفقه ياد مىكند ، همان است كه در بيان سابق اجمالًا گذشت و آن اينكه انسان مجاهد لمس مىكند ايمان به خدا و سراى ديگر و پاداشهاى اخروى به مجاهد آنچنان قدرت و توان مىبخشد كه او را به صورت دژى تسخيرناپذير در مىآورد ؛ در حالى كه شرك و اعتماد به غير خدا ، لانهء عنكبوتى بيش نيست كه با نسيمى فرو مىريزد .
اين تفسير ، هر چند با ظاهر آيه كاملًا موافق است ، بالأخص كه آيه در رديف آيات جهاد واقع شدهاست و طبعاً بايد مقصود از مهاجرت ، همان مهاجرت به سوى ميدان نبرد باشد و تفقه نيز در آنجا انجام گيرد ، ولى مانع از آن نيست كه