گردند . گاهى گام را فراتر نهاده با زحمتهاى زيادى مىخواهند سورهها را با يكديگر ربط دهند ؛ مثلًا براى تقدّم سورهء بقره بر آل عمران و مقدم شدن آل عمران بر مائده ، وجوهى انديشيده و مرتكب تكلف زيادى شدهاند .
كسانى كه از وضع نزول تدريجى قرآن آگاهند ، بهخوبى مىدانند كه اصرار براين مطلب از قبيل « لزوم مالايلزم » است و هيچ عاملى ما را الزام نمىكند كه روابط سورهها را با هم حفظ كنيم ؛ زيرا علاوه بر اينكه نظم فعلى قرآن با نظم نزولى آن كاملًا فرق دارد ؛ قرآن مانند كتابهاى بشرى نيست كه متضمن فصول و ابوابى بوده و مطالب آن به ترتيب مخصوصى چيده شود ، بلكه بهسان يك گلستان طبيعى است كه نظارهء هر نقطه از آن هر چند شبيه نقطهء ديگرش نباشد ، مايهء انبساط روح مىگردد .
اما التزام به ارتباط آيات يك سوره نيز لزومى ندارد ؛ زيرا سورههاى قرآن با هم تفاوت دارند . گاهى سورهاى است كه هدف واحدى را تعقيب مىكند و تمام آيات باهم مربوط هستند و كوچكترين انفصالى از نظر هدف ميان آيات نيست ؛ مانند سورهء يوسف و بسيارى از سورههاى كوچك مكى . اما سورههايى كه بيش از هدف واحدى را تعقيب مىنمايند ، آيات هر قسمت مخصوص به يك هدف ، كاملًا با هم مربوط است و اما حفظ ارتباط آنها با آيات قسمت ديگر ، كه هدف جداگانهاى دارند ، لزومى ندارد .
شما به عنوان نمونه در مضمون اين دو آيه و آيات قبلى كمى تأمل كنيد پس از تأمل خواهيد ديد كه لحن آيهها و هدف آنها كاملًا با هم فرق دارد .
آيههاى گذشته ، درصدد بيان پيمانشكنى و تجاوزات آنها بود و روى مناسباتى رشتهء سخن به توضيح عقايد يهود و نصارا و تعديات احبار و رهبان كشيده شد و وظيفهء مسلمانان با اين دو گروه تعيين گرديد . در آيههاى مورد بحث و همچنين آيات بعدى روى سخن فقط با مسلمانان است و ديگر با مشرك و كتابى كارى ندارد . به آنها دستور مىدهد كه صفوف خود را در طريق مبارزه
در سرزمين تبوك (تفسير سوره توبه) (فارسى) — صفحة 163
مساهمون: الشيخ جعفر السبحاني
ص١٦٣