كه اگر بشر به امور مادى و لذايذ زندگى بيشتر توجه نمايد ، نيروهاى مرموز روحى در زواياى روح پنهان گرديده ، مجالى براى خودنمايى پيدا نمىكنند .
3 . علل مجرد از ماده ، مانند فرشته
ممكن است در پيدايش پديدهاى عوامل مجرد از ماده مانند فرشته مؤثر باشد ، يعنى فرشته از طرف خداوند مأمور گردد كه دهكدهاى را ويران كند و يا پس از خواست پيامبر ، به دست او معجزه ظاهر سازد ، زيرا فرشتگان مظاهر قدرت الهى و مأموران تدبير و سپاه حق در جهان خلقت مىباشند و از اين نظر قرآن از آنان به لفظ « فَالْمُدَبِّراتِ أَمْراً » ؛ « 1 » تدبير كنندگان امور خلقت و آفرينش » تعبير كرده است .
خلاصه يك پديدهء طبيعى علاوه بر علت عادى ، مىتواند در پرتو يكى از اين عوامل سه گانه نيز لباس وجود بر تن كند . هرگز علت يك پديده ، منحصر به همان عامل طبيعى عادى و شناخته شده نيست كه منكران اعجاز تصور كردهاند ، بلكه هر يك از اين عوامل مىتواند پديدهاى را به وجود بياورد و اگر در پيدايش پديدهاى علت عادى را نديديم نبايد فوراً تصور كنيم كه اين پديده بدون علت بهوجود آمده است .
و معجزات پيامبران را بايد به يكى از سه راه اخير توجيه و تفسير نمود و گفت :
آنان در اين موارد يا از علل مادى ناشناخته استفاده مىنمايند و يا نفوس نيرومند آنان كه بر اثر بندگى و اطاعت خدا ، قدرت و نيرو يافته است قادر بر انجام چنين كارهايى مىگردد و يا امكان دارد همگى معلول يك سلسله علل غيبى باشد كه به فرمان حق و به وسيلهء مدبران جهان آفرينش و جنود الهى و كارپردازان دايرهء وجود انجام مىپذيرد و در هر حال هيچ معجزهاى معلول بلاعلت نيست ، بلكه فاقد علت عادى مىباشد نه علت واقعى و حقيقى .
هامش
( 1 ) . نازعات ( 79 ) آيهء 5 .