لفظ « رب » كه به معناى صاحب و مالك است ، بيانگر علت تذلل در برابر خداست ، زيرا مالكيت خدا بسان مالكيت اعتبارى و فرضى انسانها نيست كه حقيقتى جز تصويب دستگاه قانونگذارى نداشته باشد ، بلكه بر واقعيت تكوينى متكى است كه هيچگاه دگرگونپذير نيست و خدا پيوسته ، مالك و فيض بخش و بشر ، پيوسته مملوك و دريافتكنندهء فيض مىباشد .
در سه آيهء مورد بحث به هر دو انگيزه از انگيزههاى سجده اشاره شده است ، زيرا :
اولا : در نخستين آيهء مورد بحث ، دستور مىدهد كه بر « رحمان » سجده كنيد . مقصود از رحمان ، همان خداى فيض بخش است كه رحمت او تمام انسانها را فراگرفته و همه را در پوشش نعمت و لطف خود قرار داده است .
بسيارى از مفسران به پيروى از گفتارى كه از امام صادق عليه السّلام نقل شده است ، مىگويند : خدا را از آن نظر « رحمان » مىگويند كه نعمت او شامل همهء افراد انسان گرديد و مؤمن و كافر از خوان نعمت او برخوردارند ، ولى از آن نظر كه نسبت به بندگان با ايمان لطف خاصى دارد ، رحيم مىگويند ؛ « 1 » اگر دستور مىدهد كه بر رحمان سجده كنيد ، به خاطر رحمت و فيض گسترده او است كه شامل تمام افراد انسان گرديده است .
هامش
( 1 ) . مجمع البيان ، ج 1 ، سورهء فاتحه ، ذيل تفسير بسم اللّه .