مىفرمايد :
« فَإِذا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ
« 1 » ؛ هر موقع تصميم گرفتى ، بر خدا توكل بنما » .
نكتهء شايان توجه ، اين است كه بدانيم « توكل » در قرآن ، در كنار « صبر » - كه عامل نيروبخش و قدرتآفرين است - وارد شده و در آخرين بخش اين كتاب ، دربارهء صبر و بردبارى - كه جز استقامت در راه هدف و مقاومت در برابر موانع نيست - بهطور گسترده سخن خواهيم گفت ، چنانكه قرآن مىفرمايد :
« وَ ما لَنا أَلَّا نَتَوَكَّلَ عَلَى اللَّهِ وَ قَدْ هَدانا سُبُلَنا وَ لَنَصْبِرَنَّ عَلى ما آذَيْتُمُونا وَ عَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُتَوَكِّلُونَ
« 2 » ؛
چرا ما بر خدا توكل ننماييم ، در حالى كه ما را به راههاى رستگارى خويش رهبرى نموده و ما در برابر آزارهاى شما ( در راه هدف ) مقاومت خواهيم كرد و متوكلان بر خدا توكل كنند » .
باز در آيهء ديگرى مىبينيم عمل و فعاليت و صبر و توكل در كنار يكديگر قرار گرفتهاند ، آنجا كه مىفرمايد :
« نِعْمَ أَجْرُ الْعامِلِينَ الَّذِينَ صَبَرُوا وَ عَلى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ
« 3 » ؛
چه خوب است پاداش گروهى [ كه با اسباب ، چنگ مىزنند ] آنان بردبارانند و بر خدا توكل مىورزند » .
اين آيه پاسخگوى گروهى است كه مىانديشند كه بهرهگيرى از
هامش
( 1 ) . همان ، آيهء 159 .
( 2 ) . ابراهيم ( 14 ) آيهء 12 .
( 3 ) . عنكبوت ( 29 ) آيهء 58 و 59 .