بالاترى گرفتهاند .
توكل بر خدا و استمداد از نيروى غيبى ، شاخهاى از توحيد در افعال است كه توكلكننده ، مؤثر حقيقى را در هر مقام و مكانى ، خدا مىداند ؛ از اين جهت ، قبلا بايد به اسباب و علل ظاهرى تمسك نمايد و براى رفع هر نوع نارسايى كه در اسباب طبيعى احساس مىنمايد ، از قدرت مطلق جهان ، استمداد كند كه او را در اين راه ، مددكار خود بداند .
فرد متوكل مىداند كه در جهانى زندگى مىكند كه سازمان يافته و به اصطلاح « سيستماتيك » مىباشد و ارادهء خدا بر اين تعلق گرفته است كه انسان ، مقاصد خود را از طريق اين اسباب تعقيب كند و تمسك به اين عوامل ، خود پيروى از ارادهء حق و فرمان اوست ، زيرا اين علل ، فواعل مستقل و مؤثرهاى جدا از اراده خدا نمىباشند و همگى به ارادهء او به دستور او كار انجام مىدهند ، ولى به خاطر نارسايى كه در اين علل وجود دارد و احيانا خود انسان ، موفق به تحصيل همينها نيز نمىگردد ، دستور مىدهد كه بر قدرت مطلق و فعّال جهان تكيه كند ، و از او كمك و نيرو طلبد كه او را در تمام مشكلات يارى نمايد .
گروهى كه حقيقت توكل را با تمسك به علل و فاعلهاى طبيعى ، مغاير و مخالف مىدانند و پيوسته مىگويند : « يا خدا و يا علل طبيعى و اسباب ظاهرى » از حقيقت توكل بىخبر بوده و تصور مىكنند كه خدا ، جانشين علل طبيعى است و يا علل ظاهرى ، ما را
سيماى انسان كامل در قرآن (تفسير سوره فرقان) (فارسى) — صفحة 216
مساهمون: الشيخ جعفر السبحاني
ص٢١٦