پدران ايشان هيچ چيز نمىدانستند و به حق راه نمىبردند » . « 25 » مقياس يگانه براى حق وحى خدا است كه در كتاب خدا تجسم پيدا كرده است ، و تفسير صحيح آن كه از رسول خدا و اهل بيت معصوم وى عليهم السلام به ما رسيده است ، يا آنچه عقل و علم با وضوح كافى آنها را اكتشاف كند . . . اما سيرهء پادشاهان ، يا روش پيشينيان نيز به نوبهء خود پيروى وحى بوده است ، پس آنچه موافق كتاب خدا و سنت رسولش باشد مورد احترام ما است ، و آنچه را كه مخالف آن بوده باشد ترك مىكنيم . . . و روا نيست كه در فهم وحى عقل را به مصلحت ميراث و نياكان كنار گذاريم كه آن نيز برخاستهء از غلوّ در دين است كه خدا ما را از آن نهى كرده است ، چنان كه خداوند متعال به بنى اسراييل گفت :
قُلْ يا أَهْلَ الْكِتابِ لا تَغْلُوا فِي دِينِكُمْ غَيْرَ الْحَقِّ وَ لا تَتَّبِعُوا أَهْواءَ قَوْمٍ قَدْ ضَلُّوا مِنْ قَبْلُ وَ أَضَلُّوا كَثِيراً وَ ضَلُّوا عَنْ سَواءِ السَّبِيلِ
بگو كه : اى اهل كتاب ! مبالغه در دين خويش مكنيد در مخالفت حق ، و بر پى هوا و خوشامد قومى مرويد كه از پيش راه را گم كردند ، و مايهء گمراهى گروه كثيرى بودند و از راه راست گم شدند » . « 26 » / 393 به همين سبب جايز نيست كه همهء اصحاب رسول اللَّه را معصوم از گناه بدانيم ، بلكه لازم است اعمال ايشان را با ارزشهاى وحى ارزيابى كنيم ، و آنچه را كه از گفتههاى رسول اللَّه به توسط ايشان به ما رسيده است ثبت كنيم ، و اجتهاد ايشان در دين يا تفسير آنان از قرآن ، و نيز رفتار ايشان و مخصوصا آنچه مخالف نص باشند ، براى ما لزوم اجرايى ندارد .
روا نيست كه احترام صحابى رسول بودن ما را به مخالفت با نصوص بر انگيزد ، بر خلاف قرطبى مفسّر معروف كه مىگويد : جايز نيست كه به يكى از اصحاب پيغمبر خطايى را كه قطعيت پيدا كرده است نسبت دهيم ، چه همهء آنان در آنچه مىكردند به اجتهاد مىپرداختند و قصدشان خداى عزّ و جلّ بوده و همهء آنان براى
هامش
( 25 ) - المائدة / 104 .
( 26 ) - المائدة / 77 .