ما ائمه و پيشوايان محسوب مىشوند . « 27 » البته بايد احترام ياران و مصاحبان پيغمبر ( ص ) را نگاه داشت ، ولى نبايد كار به آنجا بكشد كه گرفتار تناقض شويم و ناگزير از آن شويم كه امرى مخالف عقل را بپذيريم ، چه در آن شك نيست كه نبرد كردن بعضى از صحابه با يكديگر خطاى سنگينى بوده است كه ناگزير بايد آن و آغاز كنندهء آن را محكوم كنيم ، و چگونه مىتوانيم حوادث امروز را بر حسب دين توجيه كنيم ، و حق چنين كارى را دربارهء گذشتگان را نداشته باشيم ؟ مگر آنان مثل ما آدميزاد نبودند ، يا شهوت سلطه و ثروت نداشتند . . . بهتر است واقعبينتر باشيم ، و هر چيز را در موضوع مناسب آن قرار دهيم ، و همچون حسن بصرى نباشيم كه چون دربارهء جنگ صحابه با يكديگر از او پرسيدند گفت : قتالى است كه اصحاب محمد صلّى اللَّه عليه و آله شاهد آن بودند در صورتى كه ما در آن غايب بوديم ، و مىدانستند و ما نسبت به آن نادانيم ، و اجتماع كردند پس پيروى كرديم ، و اختلاف كردند پس متوقف شديم . . . . « 28 » پس آيا روا است كه نسبت به هر حادثهء تاريخى چنين سخن گفته شود ؟ ! در اين صورت عقل بايد معطل و بى كار بماند ، بلكه موازين شريعت نيز چنين شود ! هرگز چنين نيست . . . ناگزير تاريخ را بايد مطالعه كنيم و از آنچه در آن گذشته است عبرت بگيريم و حقّ و باطل را از يكديگر باز شناسيم ، و خدا بر اين كار به ما مدد خواهد رساند .
/ 394 اما دربارهء اين شبههء دينى كه اگر در امر صحابه شك كنيم نشانههاى دينمان را گم خواهيم كرد ، مگر آنان ميانجى ميان ما و معرفت دينمان نبودهاند ؟ و اين كه احاديثى مأثور از رسول به احترام اصحاب رسيده ، و اين كه آنان همچون ستارگاناند و به هر كدام از آنان كه اقتدا كنيم به هدايت خواهيم رسيد و . . . ، مىگوييم كه : نشانههاى دين به وسيلهء قرآن واضح و آشكار است ، و بر ما است كه
هامش
( 27 ) - القرطبى ، ج 16 ، ص 321 .
( 28 ) - همان منبع ، ص 322 .