از اينجا اوّلًا استفاده مىشود كه اين بهشت ، بهشت آخرت نبوده است ؛ در بهشت آخرت نبايد شيطان وارد شود و گرنه آنجا ، پدر آدم درمىآيد ! ما تمام انتظارمان اين است كه ديگر در بهشت ، شيطان نباشد ؛ اگر به بهشتِ آخرت ، شيطان داخل شود ، واويلاست ! اصلًا بهشت آخرت ، نشأت گرفته و ساخته شده از اعمال و كردار و رفتار انسان است و هنوز انسان نرفته ، آنجا بهشتى نيست ؛ اين بهشت ، هرچه بوده ، بهشتِ دنيا بوده است .
مطلب ديگر اين كه حال ، به هر اندازه آدم و حوّا از فرمان خدا پيروى كرده باشند و نهيى كه در آيه آمده ارشادى باشد يا مولوى ، تنزيهى باشد يا تشريعى ، الزامآور باشد يا نباشد - هرچه باشد - آدم از بهشت بيرون آمد . هر توجيهى كه بكنيد ، فَبَدَتْ لَهُمَا سَوْآتُهُمَا ؛ « 1 » لخت و مادرزاد ، بدىهايشان ظاهر شد .
/ ب
انجير خدمتكار !
استفادهى دوّمى كه از اين جا مىكنيم ، اين است كه انسان اگر فرمان خدا را نبرد ، از فرمان خدا اطاعت نكند ، آبرويش مىرود ؛ بدىهايش ظاهر مىشود .
امّا ، در نهايت ، درخت انجير ، برگهايش را ريخت و آنها خود را با برگهايش مىپوشاندند . محمد عبده ، در تفسير « المنار » « 2 » مىگويد :
اين كه خداوند به انجير سوگند ياد نموده است « 3 » ، براى اين است كه عيب آدم را پوشاند ! اين تفسير و توضيح ، خيلى لطيف است . در توضيح « وَالتّينِ وَ الزَّيْتُونِ » « 4 » مىگويد : اين درخت انجير ، به بشر خدمت كرد و عيب بابايش راپوشاند برگها را ريخت و آدم و حوّا خودشان را پوشاندند .
حالْ اين چند جملهاى كه حضرت آيتاللَّه آقاى مدرّسى بزرگوار
هامش
( 1 ) - / طه ، 122 .
( 2 ) - / تفسيرى است جامع ولى ناتمام در 12 جلد كه به آيه 53 يوسف پايان مىيابد . از اوّل قرآن تا آيهى 126 نساء ، به انشاى شيخ محمد عبده ( متوفّاى 1323 ه . ق ) و سپس سيد رشيد رضا به پيروى از سبك شيخ محمد عبده ، آن را تا سورهى يوسف ادامه داد . شيخ محمد عبده دروس تفسيرش را در طول 6 سال در الأزهر ارائه مىكرد و رشيد رضا آنچه را از او فرا مىگرفت ، مىنگاشت ؛ سپس با مشاوره و گفتگو با استاد ، مطالبى بر آن مىافزود و بعد از تصحيح و تهذيب آن توسط استاد ، آن را در مجلّهى « المنار » به چاپ مىرساند . ( تفسير مفسّران ، محمد هادى معرفت ) .
( 3 ) - / تين ، 1 : ( وَالتّينِ وَالزَّيتُون ؛ قسم به انجير و زيتون . )
( 4 ) - / تين ، 1 .