تسبيح عبارت است از : تأثير موجودات و فيض الهى كه مجراى اين فيض خود موجودات هستند . كلام الهى است :
؛
ذلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ فَاعْبُدُوهُ وَ هُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ وَكِيلٌ
« 1 » اين خدا پروردگار شماست . جز او پناهى نيست . آفريننده هر چيز است . لذا او را بندگى كنيد .
انسان نيز يكى از موجودات است و با وجود آن كه مؤثر است ولى هم خود و هم افعال ارادى اش - على الخصوص موجودات ذهنى - گرچه آفريده نفس او هستند ولى در اصل مخلوق خداوند مىباشند . كلام الهى است :
؛
وَ اللَّهُ خَلَقَكُمْ وَ مَا تَعْمَلُونَ
« 2 » و خداوند ، هم شما را و هم اعمال شما را آفريده است .
پس آدمى مجراى فيض اين فيوضات است ، و هر يك از موجودات هم به اندازه سعه وجودى اش مجراى فيض است . لذا موجودى هم چون اتم آثارى دارد و از جمله آثار آن تسبيح خداوند تعالى است . پس آن هم مجراى فيضى از جانب خداوند است .
بنابراين ، موجودى مثل انسان نيز آثارى دارد و از جمله آثارش موجودات ذهنى و افعال ارادى اوست . پس او هم مجراى فيضى از جانب خدا است .
لذا موجودى هم چون نفوس كليه و حقيقت محمديه ( ص ) هم آثارى دارند ، لذا مجراى فيض ما سوى الله هستند .
اثر هر كس به اندازه سعه وجودى اوست پس انسان عادى توانايى ايجاد موجودات ذهنى وافعال ارادى عادى را دارد ، ولى وقتى كه شخص ، « بنده » شد اثر ديگرى وراى ساير آثار دارد . لذا به اندازه عبوديت و سعه وجودى و قوّت و ضعف مراتب - مشكّكة - گوناگونش مىتواند در تكوين تصرف كند و مجراى فيض باشد .
هامش
( 1 ) . انعام ، آيه 102 .
( 2 ) . صافات ، آيه 96 .