البته بعضىها هم قول چهارمى را مىگويند . مثل علامه مجلسى ( عليهالرحمه ) و بسيارى از محدثين كه اينها طبق روايات جلو رفتهاند ، مىگويند مراد از عالم ذر همان است كه در روايات گفته شده است كه خدا آدم را خلق كرد ، سپس از صلب او تمام اين انسانها را خلق كرده و بيرون كشيد « 1 » .
« وَ اذ اخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَني آدَمَ مِنْ ظُهوُرِهِمْ ذُرِيَّتَهُمْ وَ اشْهَدَهُمْ عَلي انْفُسِهِمْ الَسْتُ بِرَبِّكُمْ قالوا بَلي »
« 2 » ظاهر آيه همين است كه تنها حضرت آدم ( ع ) خلق نشد بلكه تمام انسانها از ذريه و صلب او بيرون كشيده شدهاند . ( از اين آدمهاى كوچك و ذرههاى ناديدنى ، به اين معنا كه از بس كوچكند غير از خدا آنها را نمىتواند ببيند ) آن وقت از آنان معاهده گرفت كه « الست بربكم » آيا من پروردگار شما نيستم ؟ همه گفتند : « بلى » بله تو پروردگار ما هستى .
قدرى بحث سنگين شد ، على كل حال ما عالم ذر داريم ، حالا عالم ذر چيست ؟ به قول شاعر :
بعضى نشسته خوانند ، بعضى شكسته خوانند
چون نيست خواجه حافظ معذور دار ، ما را
بيش از اين هم معلوم نيست ما را . اينها چيزهايى است كه انشاءالله قطب عالم امكان ، محور عالم وجود واسطه بين غيب و شهود ، آن كه علم هستى برايش علم شهودى است يعنى حضرت بقيه الله ( عج ) مىآيند و به ما مىگويند : عالم ذر يعنى چه . وقتى
هامش
( 1 ) - اقُولَ : الَّذى يظْهَرُ مِنَ الاخْبارِ هُوَ انَّ الله تَعالى قَرَّرَ عُقُولَ الخَلْقِ عَلَى التَّوحيدِ و الاقْرارِ بِالصّانِعِ فى بَدْءِ الخَلْقِ عِنْدَ الميثاقِ ، فَقُلُوبُ جَميعِ الخَلْقِ مُذْعِنَة بِذلِكَ وَ انْ جَحَدُوهُ مُعانِدَة ( بحار ج 3 ، ص 277 ) . آنچه كه از اخبار به نظر مىرسد اين است كه خداى تعالى عقل بشرى را بر توحيد تقرير فرموده و در به دو خلقت در ميثاق اعتراف به صانع و خالق خود نموده و قلب جميع خلائق اين نكته را پذيرفته گرچه از روى عناد و لجاج الآن انكار كند .
( 2 ) - سوره اعراف ، آيه 172 . ترجمه : و ( اى رسول ما به يادآر و خلق را متذكر ساز ) هنگامى كه خداى تو ، از پشت فرزندان آدم ذريه آنان را برگرفت و آنها را بر خود گواه ساخت كه آيا من پروردگار شما نيستم ؟ همه گفتند : بلى .