همينطور ، تربيت و نظارت ملى و قانون ، بسيار مؤثر است . اما اگر يكى از غرائز و تمايلات نفس طوفانى شود و در حال طغيان باشد ، ديگر نه عقل ، نه وجدان اخلاقى ، نه علم ، نه تربيت ، نه نظارت ملى و نه قانون هيچ كدام نمىتوانند او را كنترل كنند . اگر همهشان هم پشت به پشت يكديگر بدهند ، براى كنترل اين غريزهاى كه طوفانى شده است ، نمىتوانند كارى انجام دهند . خدا نكند كسى غريزه جنسىاش طوفانى شود ، ديگر حاضر است آبرويش را در اين راه بدهد . اگر غريزه رياستطلبى او طوفانى شود ، حاضر است دو ثلث دنيا را بكشد تا بر يك ثلث آن حكومت كند . خدا نكند كه انسان پولپرست شود ، ديگر نه تنها تقلب و حقهبازى مىكند ، بلكه حاضر است عقل ، وجدان ، تربيت ، علم ، قانون و نظارت ملى را هم زير پا بگذارد .
قوىترين لجام نفس
اسلام مىفرمايد و جامعهشناسان و روانشناسان هم قبول دارند كه اين چيزها نمىتواند انسان را كنترل كند . پس چه چيز مىتواند انسان را كنترل نمايد ؟ فقط و فقط يك چيز در اينجا مؤثر است و آن چيزى است كه رنگ تمايلات داشته باشد . يعنى خودش هم عاطفى باشد . كلوخ نمىتواند سنگ را بشكند ! اما سنگ ، سنگ را مىشكند . اسلام مىگويد : اگر داراى چيزى شدى كه رنگ غريزه داشت ، غريزه بايد آن را كنترل كند . يعنى غريزه مذهب ، اعتقاد به مبدأ و معاد و علم به مبدأ و معاد ، به تنهايى نمىتواند در مواقع غيرعادى كاربرد داشته باشد . اما اگر از ته دل واقعيتها را بپذيرد و به قول قرآن : «
وبالاخرة هم يوقنون
« 1 » » به آخرت يقين داشته باشد ، دل باور كند كه معاد هست و باور كند كه در محضر خداست . خدا را در هر حال ناظر ببيند و باور كند كه بهشت و جهنمى هست . تمام شدن عمر و مردنى هست ، شب اول قبرى هست ، فشار قبرى هست ، قيامت و معاد و حساب و كتاب و جهنمى هست و آن هم جهنمى سوزان .
اين باور مىتواند تمام غرائز را كنترل كند و زير پوشش خودش در آورد . يعنى مىتواند اين اسب چموش را دهنه بزند . وَ لَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَ هَمَّ بِها لَوْلا ان رأي بُرْهانَ
هامش
( 1 ) - سوره بقره ، آيه 4 . « و آنان به عالم آخرت يقين دارند »