بعضى هم خارج از انسان آمدهاند و گفتهاند : تربيت مىتواند انسان را كنترل كند .
بعضى ديگر گفتهاند : قانون . دنياى روز مىگويد ، قانون مىتواند انسان را كنترل كند . اگر قانون صحيح باشد مىشود انسان را با آن كنترل كرد .
بعضى هم گفتهاند : نظارت ملى . يعنى امربهمعروف و نهىازمنكر . انتقاد و مواظبت از يكديگر مىتواند انسان را كنترل نمايد .
اسلام همه اينهايى را كه گفته شده است فىالجمله قبول دارد ، اما از نظر قرآن ، موضوع مفصل است و در اينجا نمىشود روى آن بحث كرد . بنابراين خيلى فشرده در اينباره گفتگو مىكنيم .
از نظر قرآن « عقل » ممدوح است و روى اينكه انسان ، عاقل و متفكر شود بسيار تأكيد شده است . همينطور تعريف علم هم شده و حتى خداوند به وجدان اخلاقى قسم خورده است :
« لا اقْسِمُ بِيَومِ القيامَه وَ لا اقْسِمُ بِالنَّفْسِ اللَّوامه
« 1 » »
درباره تربيت ، اسلام خيلى پافشارى دارد . مخصوصاً پدر و مادر و معلم ، مسئولين سنگينى راجع به بچهها دارند ، اسلام قبول دارد كه تربيت خوب است ، چنانچه روى عمل به قوانين صحيح تأكيد دارد و مىفرمايد كسى كه به قانون من عمل نكند ، هم كافر و هم ظالم و فاسق است .
« وَ مَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما انْزَلَ اللهُ فَاولئِكَ هُمُ الكافِروُنَ » « . . . هُمُ الظّالِمُونَ » « . . . هُمُ الفاسِقُونَ » « 2 » اسلام به نظارت ملى هم خيلى اهميت مىدهد . به امربهمعروف و نهىازمنكر در قرآن و روايات خيلى اهميت داده شده است . لذا اسلام قبول دارد كه اين شش چيز موجب كنترل انسان مىشود ، اما فىالجمله فىالجمله يعنى چه ؟ يعنى آن بعد مادى اگر در حال عادى باشد ، عقل مىتواند او را كنترل كند ، علم و نفس لوامه هم
هامش
( 1 ) - سوره قيامت ، آيات 1 و 2 قسم نمىخورم به روز قيامت و قسم نمىخورم بجان ملامت كننده ( چرا كه واضح است حتماً برانگيخته خواهيد شد )
( 2 ) - سوره مائده « كسانى كه به آنچه خداوند نازل فرمود حكم نكنند آنان خود كافرند » ( آيه 44 ) « . . . آنها ظالمند » ( آيه 47 ) .