فى الْوُجُودِ إلّا اللهُ » است ، يعنى هيچ تأثيرگذارى در عالَم هستى ، چه در خلقت آن و چه در اداره و تدبير آن ، غير از خداوند متعال وجود ندارد .
ادلّهء سهگانهاى كه تحت عنوان برهان نظم ، برهان امكان و برهان فطرت به آن اشاره شد ، دليل بر اين است كه مؤثّرى جز خدا در جهان هستى نيست .
1 - 4 توحيد افعالى در عالم تشريع
در توحيد افعالى توجّه به اين نكتهء اساسى ضرورى است كه اگر ما ، تنها خداوند را مؤثّر در جهان هستى مىدانيم و تأثير ديگران را نيز به اذن خدا مىدانيم و با عمقجان خود مىگوييم :
فَسُبْحانَ الَّذى بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَىْءٍ
« 1 » منزّه است خداوندى كه مالكيّت و حاكميّت همه چيز در دست اوست .
بايد به توحيد افعالى در عالم تشريع نيز معتقد باشيم و بدانيم همانطور كه ربوبيّت در دايرهء تكوين مختصّ به ذات اقدس خداوند است ، ربوبيّت در عرصهء تشريع نيز مختصّ به اوست :
إِنِ الْحُكْمُ إلَّا لِلَّهِ
« 2 » فرمانى نيست مگر از جانب خداوند .
قُلِ اللَّهُمَّ مَالِكَ الْمُلْكِ « 3 » بگو خدايا مالك حكومتها تويى .
به عبارت ديگر ، جعل قانون و حكومت كه به آن « ربوبيت تشريعى »
هامش
( 1 ) يس / 83
( 2 ) يوسف / 40
( 3 ) آل عمران / 26