سالك باشد و بهترين منزلها در سير و سلوك همين منزل توبه است ، چنان كه قاعدهء لزوم فيض به ما مىگويد منع فيض از كسى كه زمينهء گرفتنفيض را داشتهباشدمحال است و گناهكار بهواسطهء توبه بهترين زمينه را پيدا مىكند .
توجّه به اين نكته مهمّ است كه از نظر قرآن كريم بلكه از نظر عقل ، توبه هيچ شرطى ندارد و به صرف پيدا شدن حالت درونىِ پشيمانى از گناه ، توبه حاصل مىگردد ، امّا بايد دانست كه لازمهء پشيمانى ، تصميم بر ترك گناه و عمل بر طبق دستورات الهى است ، زيرا اگر كسى تصميم بر ترك گناه نداشت و يا بر اساس فرمان الهى عمل نكرد ، در حقيقت از گناه پشيمان نشده است .
حال ممكن است سئوال شود كه پس چگونه در آيه 17 و 18 سورهء نساء چهار شرط براى توبه ذكر شده است ؟ :
« انَّمَا التَّوبَةُ عَلَى اللَّهِ لِلَّذينَ يَعْمَلُونَ السُّوءَ بِجَهالَةٍ ثُمَّ يَتُوبُونَ مِنْ قَريبٍ . . . . وَ لَيْسَتِ التَّوبَةُ لِلَّذينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئاتِ حَتّى اذا حَضَرَ احَدَهُمُ الْمَوتُ قالَ انّى تُبْتُ الْانَ وَ لَا الَّذينَ يَمُوتُونَ وَ هُمْ كُفَّارٌ » .
« 1 » « توبه نزد خداوند ، تنها براى كسانى است كه از روى نادانى مرتكب گناه مىشوند سپس به زودى توبه مىكنند . . . . و توبهء كسانى كه گناه مىكنند تا وقتى كه مرگ يكى از ايشان فرا مىرسد مىگويد اكنون توبه كردم ، پذيرفته نيست و ( نيز توبهء ) كسانى كه در حال كفر مىميرند پذيرفته نخواهد شد » .
همانگونه كه در ظاهر اين دو آيهء شريفه ملاحظه مىشود ، چهار شرط براى توبه تعيين شده است :
1 ) گناه از روى جهالت و به خاطر نادانى باشد . ( نه از روى علم و عمد ) .
2 ) توبه را تأخير نيندازد .
3 ) توبه قبل از ديدن مرگ باشد .
4 ) توبه بعد از مرگ نباشد .
پاسخ اين سئوال آن است كه : آنچه در ظاهر اين دو آيهء شريفه ملاحظه مىشود ، نيازمند توضيح و تفسير است و اين دو آيهء شريفه نكات ديگرى را در بر دارد ، زيرا ظاهر اين دو آيه علاوه
هامش
( 1 ) - نساء / 18 - 17 .